ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਪੁਰਾਣੇ ਜਿਹਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਜੋ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਮਨ—ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਮੂਲ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਦੀ ਵੰਡ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਵੱਖਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਆਰੇ, ਜੀਵ ਸਦਾ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਲ ਦੀ ਬੜੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਣਦਿੱਖਿਆ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲੌ, ਦਰਿਆ ਦਾ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਮਰਾਂ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਲੌ ਨੂੰ ਦੀਵਾ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧਾਰਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਖਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਹਿਣਾ ਝੂਠ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਭਰਮ। ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਜਾਂ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਨਾ ਸਮਝੋ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਉਪਜਦੀ ਤੇ ਮੁੱਕਦੀ ਦਿਸਦੀ ਹੈ। ਗਰਭਧਾਰਣ, ਜਨਮ, ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਪੱਕੀ ਉਮਰ, ਬੁਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਉੱਚ-ਨੀਵਾਂ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਮੂਲ ਤੋਂ ਬਣੇ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਜੀਵ ਕਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਕਦੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵ ਦਾ ਆਉਣਾ ਤੇ ਜਾਣਾ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤ ਦੀ ਰੀਤ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦੁੰਦ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਫਲ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਉਸ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀ ਦੇਖ-ਭਾਲ ਵਾਲਾ ਸਾਕਸ਼ੀ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਮਤਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਰਜਸ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼, ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੱਚਦਾ ਤੇ ਗਾਉਂਦਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਜੀਵ ਵੀ ਉਹੀ ਕੁਝ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗਣ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਹਿਲਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਘੁੰਮੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਐਸੇ ਹੀ ਜੀਵ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਦਾਸਾਰਹ ਵੰਸ਼ੀ, ਜੀਵ ਦਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵੀ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਹਾਜ਼ਰ ਨਾ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਮੁੱਕਦਾ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਹੋਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉੱਧਵ ਜੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਝੂਠੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਾ ਰੱਖੋ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਫਸਾਉਣ ਵਾਲੀ ਭੁਲਾਵੇ ਨੂੰ ਵੇਖੋ ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭਰਮ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੋਈ ਕੱਢ ਦੇਵੇ, ਮੰਦੇ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡਾ ਉਪਹਾਸ ਕਰਨ, ਈਰਖਾ ਕਰਣ, ਮਾਰੇ ਜਾਂ ਰੋਕ ਲੈਣ, ਜਾਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦੇਣ— ਜੇਕਰ ਅਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਥੂੰਕਣ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਣ ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਹਿਲਾ ਦੇਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਣ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਉੱਧਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ।" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਅਸਹਿਣਯ ਅਤਿਕ੍ਰਮਣ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਇ en wis lokāṁ la'ī vī, kyoṅki prakriti baṛī balvān hai. ਪਰ, ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੇ, ਸ਼ਾਂਤ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਿ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਿੱਚ, ਗਾਈਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨਾ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਭਜਨਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਹੋਮ ਰਾਹੀਂ, ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਗੌਆਲੇ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਹੇ ਵੱਡੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਭੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਤਕਲੀਫ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ; ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਇੰਝ ਗੌਆਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਖੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਦੇਵਕੀ ਨੰਦਨ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਭਗਤ, ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਦੇ ਲਈ ਦਇਆ ਨਾਲ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ— 'ਤੁਸੀਂ ਉਥੇ ਜਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਗੀਰਸ ਯਜਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਚੌਲ ਮੰਗੋ।' ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਗੌਆਲੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ ਤੇ ਅਰਜ ਕੀਤੀ, 'ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾਵੋ! ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਏ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਭੇਜਿਆ ਹੈ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਅਚੂਤ, ਇੱਥੋਂ ਨੇੜੇ ਹੀ ਗਾਂ ਚਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਹਨ, ਜੇ ਤੁਹਾਡਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਚੌਲ ਦਿਓ।' ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਹੇ ਉੱਤਮੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਸ਼ੁ ਯਜਨਾ ਜਾਂ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਯਜਨਾ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇ en kisi vi yajn mein, bhojan kha leṇ naal koi dosh nahīn.' ਪਰ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੀ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਮਨ, ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਣ ਤੇ ਉਮਰ ਦਾ ਗੁਮਾਨ ਕਰਕੇ, ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਯਜਨਾ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਗਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ, ਵਿਧੀ, ਹੋਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅੱਗ, ਦੇਵਤਾ, ਯਜਮਾਨ, ਰਸਮ ਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸਦੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਅਧੋਕਸ਼ਜ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ, ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਮਝ ਕੇ, ਪਛਾਣਿਆ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਆਖਿਆ, 'ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿਓ,' ਨਾ ਹੀ ਆਖਿਆ, 'ਨਾ ਦਿਓ।' ਗੌਆਲੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਕੋਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਤੇ ਸਾਰਾ ਵਾਕਿਆ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਗਤਪਤੀ ਭਗਵਾਨ ਹੱਸੇ ਤੇ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਫੇਰ ਆਖਿਆ, 'ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਉਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੇ ਮੈਂ ਆਏ ਹਾਂ। ਉਹ ਮਨੋਂ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਭਗਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦੇਣਗੀਆਂ।' ਫਿਰ, ਗੌਆਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਘਰ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠੀਆਂ ਤੇ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵੇਖਿਆ, ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਏ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, 'ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਤਨੀਆਂ, ਸਾਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ। ਅਸੀਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਹੋਏ, ਇੱਥੋਂ ਨੇੜੇ ਗਾਂ ਚਰਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਉਹ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਤੇ ਹੋਰ ਗੌਆਲਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੂਰੋਂ ਆਏ ਹਨ। ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਹਨ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਦਿਓ।