ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਇਸ ਲਈ ਹੋਇਆ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੋ—ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਨ੍ਹਾ ਲਏ, ਜਾਂ ਉਹ ਗੀਤਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾ-ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਆਸ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ, ਤਾਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਏ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਬਾਦਰਾਯਣ (ਵਿਆਸ) ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡਾ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਣਾ, ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਸੁਣਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਅਤੇ ਸੋਗਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧੂਆਂ ਵਲੋਂ ਗਾਏ ਗਏ ਅਮ੍ਰਿਤਮਈ ਕਥਾ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਵੇ—ਮੈਂ ਉਸੀ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਯ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਉਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਭਗਤ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਸਨਕ ਆਦਿਕ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਵਾਧੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਕਿੱਥੇ ਕਰੀਏ? ਇਹ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਧਰੋਹ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੌਣ ਸੁਣਾਵੇ? ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕੀ ਹੋਵੇ? ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ—"ਨਾਰਦ ਜੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਆਨੰਦ ਨਾਮਕ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਿੱਧ ਵੀ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤਾਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਨਵੀਂ ਨਰਮ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਸੁਹਾਵਣੀ, ਨਿਰਵਿਗਨ, ਸੁਗੰਧੀ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਉਥੇ ਨੇੜਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਜਦੋਂ ਬੁਢਾ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਗੱਲਾਂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀ ਜਾਣ, ਉਥੇ ਭਗਤੀ ਆਪ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਥਾ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਤ੍ਰੈਣੀ (ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ) ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਅਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਲੋਕ, ਦੇਵ ਲੋਕ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ—ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਉਥੇ ਦੌੜ ਕੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਪਰ ਵੈਸ਼ਨਵ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਭਰਗੂ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਚ੍ਯਵਨ, ਗੌਤਮ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ, ਦੇਵਲ, ਦੇਵਰਾਤ, ਰਾਮ, ਗਾਧੀ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਸ਼ਾਕਲ, ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਪਿਪਲਾਦ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਓਂ ਸਮੇਤ, ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਯੋਗ ਦੇ ਆਚਾਰ, ਵਿਆਸ ਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ, ਛਾਇਆ ਸ਼ੁਕ, ਜਾਜਲੀ, ਜਹਨੂ ਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਆਏ। ਵੇਦਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਤੰਤਰਾਂ, ਦਸ ਤੇ ਸੱਤ ਪੁਰਾਣਾਂ ਅਤੇ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਰੂਪ ਵੀ ਉਥੇ ਆਇਆ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਹੋਰ ਨਦੀਆਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਸਰੋਵਰ, ਤੀਰਥ, ਸਭ ਦਿਸਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੰਡਕ ਆਦਿ ਜੰਗਲ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਪਹਾੜ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਦਾਨਵ ਵੀ ਆਏ। ਭਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭਰਗੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਲਿਆਇਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਰਵਾਇਤੀ ਦীক্ষਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੋਏ ਕੁਮਾਰਾਂ ਵਧੀਆ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠ ਗਏ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਵੈਸ਼ਨਵ, ਵੈਰਾਗੀ, ਤਿਆਗੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਵਤੇ, ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਵੇਦ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਤੀਰਥ, ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਔਰਤਾਂ ਖੜੀਆਂ ਸਨ। ਵਿਜੈ ਦੇ ਨਾਅਰੇ, ਸਤਿਕਾਰ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ, ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਉਠੀਆਂ। ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵੱਡੀ ਵਰਖਾ ਹੋਈ। ਅਨੇਕ ਦੇਵ-ਸਰਦਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਕਾਮਧੇਨੂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਥੇ ਆਏ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਾਫ-ਸਾਫ ਸੁਣਾਈ। ਕੁਮਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸਾਂਗੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰਵਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮੋਖਸ਼ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹੈ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਹੀ ਹਰੀ ਜੀ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਬਾਰਾਂ ਸਕੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਹੈ—ਇਸ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਪਿਆਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਕੰਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਟਕਾਵੇਂ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨਾਲ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਪੁਰਾਣ ਸੁਣ ਕੇ ਕੀ ਲਾਭ, ਜੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਉਲਝਣ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ? ਇਕੋ ਭਾਗਵਤ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਘੋੜਾ ਵੱਜਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਘਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਘਰ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯੱਗ ਅਤੇ ਸੌ ਵਾਜਪੇਯ ਯੱਗ ਵੀ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਸੋਲਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਫਲ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ। ਹੇ ਤਪਸਵੀਆਂ! ਜਦ ਤੱਕ ਲੋਕ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੁਣਦੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਪਾਪ ਇਸ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਗੰਗਾ, ਨਾ ਗਯਾ, ਨਾ ਕਾਸ਼ੀ, ਨਾ ਪੁਸ਼ਕਰ, ਨਾ ਪ੍ਰਯਾਗ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਬਰਾਬਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਰਵੋਚ ਲੱਛ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹੋਂ ਭਾਗਵਤ ਦਾ ਅੱਧਾ ਸ਼ਲੋਕ ਜਾਂ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਪੜ੍ਹ। ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਪੁਰੁਸ਼-ਸੂਕਤ, ਤ੍ਰੈਵੇਦ, ਭਾਗਵਤ ਅਤੇ ਬਾਰਾਂ ਅੱਖਰੀ ਮੰਤਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵੀ ਅਤੁੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣ, ਜੋ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਦੁਖਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਤੀਰਥ, ਸ਼ਾਸਤਰ, ਸਭ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਗੰਗਾ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਸੁਣੀ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ।