ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਥਾਂ, ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚੇ, ਠੰਡੇ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਪਿਆਸ ਬੁਝਾਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਉਹ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਮਨ ਭਰਕੇ ਪੀ ਕੇ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਏ। ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਲ੍ਹਾ ਚੱਡ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨਮੁਤਾਬਕ ਚਰਣ ਦਿਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਬਾਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪਹੁੰਚੇ। ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਕੇ, ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਭੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਤਾਉਂਦੀ ਹੈ।” ਉਹ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਜੀਵ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਾਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਵੀ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਪਨਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਨਵੀਂ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੋ ਤਿੰਨ ਰੂਪ—ਇੰਦਰੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਮਨ—ਸਮਝ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹਨ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਭੇਦਬੁੱਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜੀਵ ਸਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਲ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮਤਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ, ਦਰਿਆ ਦਾ ਜਲ ਤੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅਵਸਥਾ ਤੇ ਉਮਰ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਦੀਵੇ ਨੂੰ ਲਪਟ, ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧਾਰਾ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਕਹਿਣਾ—ਇਹ ਸਾਰਾ ਭ੍ਰਮ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਦੀਵੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ। ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਮੋਹ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਗਰਭ, ਜਨਮ, ਬਚਪਨ, ਕੌਰਵਾਂ, ਜਵਾਨੀ, ਪ੍ਰੌੜ੍ਹਾ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਰੀਰ, ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇ, ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜਾਂ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਜੁੜਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਭੁਲਾਵੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤੋਗੁਣ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ, ਰਜੋਗੁਣ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਭੂਤ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੱਚਦੇ ਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਕਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਵੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗਣ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਹਿਲਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਘੁੰਮਦੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਸਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਆਤਮਾ ਲਈ ਝੂਠਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਮੌਜੂਦ ਨਾ ਵੀ ਹੋਣ, ਪਰ ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ ਸਮੇਂ। ਇਸ ਲਈ, ਉਧਵ ਜੀ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਚ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੰਦਰੀਆਂ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਭੁਲਾਵੇ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਜੇ ਤੂੰ ਕਦੇ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਮਾੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਤਾਣਿਆ ਜਾਂਵੇ, ਮਖੌਲ ਉਡਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਰਿਸ਼ਕ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਮਾਰਿਆ-ਪੀਟਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ, ਜੋ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉਚਾ ਕਰੇ। ਜੇ ਮੂਰਖ ਲੋਕ ਥੂਕਣ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਤੰਗ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਧਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ! ਮੈਂ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਅਣਸਹਿਣਯ ਅਪਮਾਨ, ਹੇ ਜਗਤਾਤਮਾ, ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬੜੀ ਤਾਕਤਵਰ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਇਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ।” “ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਆਤਮ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਗਾਵਾਂ, ਗੁਰੂਆਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ, ਗੀਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੁਆਰਾ, ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਜੀ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।” ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਮ! ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ! ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੁਸਟਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ! ਇਹ ਭੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੀੜ੍ਹਦੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਕਰੋ।” ਸ਼੍ਰੀ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਅਰਜ਼ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਤੇ, ਦੇਵਕੀ ਨੰਦਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਭਗਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ: “ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਗੀਰਸ ਯਜਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਨਾਂ ਲੈ ਕੇ, ਉਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਮੰਗੋ।” ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਵਾਲੇ ਜੋੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅੱਗੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋ ਕੇ, ਅਰਜ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ: “ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਵਾਮਿਓ! ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਗਵਾਲੇ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਮੰਗਲ ਕਾਮਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣਵਾਨੋ! ਰਾਮ ਤੇ ਅਚੁਤ, ਜੋ ਇੱਥੋਂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ ਤੇ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਹਨ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਭੋਜਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਦੇਵੋ।” ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਪਸ਼ੁਯਾਗ ਜਾਂ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਯਜਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਉਪਸਥਿਤ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਬੇਨਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਛੋਟੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਵਿਅਸਤ ਰਿਵਾਜਾਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਉਮਰ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਨਾ ਮੰਨੇ। ਸਥਾਨ, ਸਮੇਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮੱਗਰੀ, ਮੰਤ੍ਰ, ਵਿਧੀ, ਹੋਮ, ਦੇਵਤਾ, ਯਜਮਾਨ, ਰਿਵਾਜ ਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਰਣ ਵਾਲਾ ਸਮਝਿਆ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਮੰਨਿਆ, ਉਹ ਅਸਲ ਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣ ਸਕੇ। ਉਹ ਨਾ ਤਾਂ ਕਦੇ 'ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵੋ' ਕਿਹਾ, ਨਾ ਹੀ 'ਨਾ ਦੇਵੋ' ਆਖਿਆ। ਗਵਾਲੇ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ ਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ, ਹੱਸ ਪਏ ਤੇ ਦੁਬਾਰਾ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਲੋਕਿਕ ਤਰੀਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।