ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹੀ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਦੀ ਸੱਚੀ ਕਮਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਥੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ, ਧਨ, ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ। ਇਕ ਵਾਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਗਵਾਲੇ, ਜਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਥੱਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਜਿੱਥੇ ਨਵੇਂ ਪੱਤੇ, ਗੁੱਛੇ, ਫਲ ਤੇ ਫੁੱਲ ਲਟਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਅੰਦਰ ਵੜ ਗਏ। ਉੱਥੇ, ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਚਾ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਗਵਾਲੇ ਆਪ ਵੀ ਆਪਣੀ ਪਿਆਸ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਸ ਜਮੁਨਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਗਾਵਾਂ ਖੁਲ੍ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਵੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਭੁੱਖ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ, ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਾਮ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਸਾਨੂੰ ਭੁੱਖ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਇਸਦਾ ਉਪਚਾਰ ਕਰੋ।” ਇਸ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੀਵ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਂਗ ਹੈ—ਇੱਕ ਸੁਪਨਾ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਾਂਗ। ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਇਉਂ ਹੀ ਜੀਵ ਨਵੇਂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ—ਇੰਦਰੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਤੇ ਮਨ—ਸਭ ਅਸਲ ਤੱਤ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ। ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਵੰਡ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਦੀ ਵੰਡ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਜੀਵ ਸਦਾ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਾਲ ਦੀ ਸੁੱਖਮ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਿੱਸਦਾ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲੌਆਂ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਧਾਰ, ਜਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਇਉਂ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਲੌ ਨੂੰ ਅੱਗ, ਇਸ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਧਾਰ, ਅਤੇ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਖਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਭਾਸਕ, ਝੂਠਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਭਰਮ। ਨਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਉਪਜਦੀ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਨੌ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ: ਗਰਭ, ਜਨਮ, ਬਚਪਨ, ਬਾਲਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਪ੍ਰੌਢਤਾ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉੱਚੇ-ਥੱਲੇ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਮ੍ਰਿਗਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਮਿਲਦੇ ਜਾਂ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਰੂਪ ਤੋਂ ਆਉਣ ਜਾਂ ਜਾਣ ਦਾ ਅੰਕਲਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਅਸਲ ਸੱਚਾਈ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਵੰਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਦਰੱਖਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇਉਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ, ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤਵਿਕ ਗੁਣ ਨਾਲ ਦੇਵਤੇ, ਰਾਜਸ ਨਾਲ ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਤਾਮਸ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਪਿਸਾਚ ਤੇ ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਯੋਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੱਚਦੇ-ਗਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਗੁਣ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਯ ਵੀ ਨਕਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਵਗਣ ਨਾਲ ਦਰੱਖਤ ਹਿਲਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਘੁੰਮੀ ਹੋਈ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਇਉਂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀਆਂ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਰਾਹੀਂ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਇਉਂ ਹੀ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਵੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਮਿਥਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਹ ਹੋਣ, ਪਰ ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਦਧਵ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਮਗਨ ਨਾ ਹੋ, ਆਪਣੇ ਅਸਥਿਰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਾ ਕਰ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਭੁਲੇਖੇ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਤੇ ਮੋਹ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨੂੰ ਸਮਝ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵਲੋਂ ਉਪਹਾਸ, ਹੱਸਿਆ, ਡਾਹ ਕਰਨਾ, ਮਾਰਨਾ, ਬੰਨ੍ਹਣਾ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ੀ ਖੋਹ ਲੈਣਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮੂਰਖ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਥੁੱਕਿਆ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੋ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਆਪ ਹੀ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕੇ। ਉਦਧਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਅਣਸਹਿ ਜਾਂਦੀ ਤੌਹੀਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਹੈ, ਹੇ ਸਰਵ-ਆਤਮਾ! ਇਹ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ ਵੀ ਔਖਾ ਹੈ, ਸਿਵਾਏ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੋ ਤੁਹਾਡੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ, ਸਾਂਤ ਹਨ ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਹਨ।” ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ, ਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਾਖਾਤਕਾਰ ਵਿਚ, ਗਾਂਵਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ, ਗੀਤ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਮ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਰਾਮ, ਹੇ ਬਲਵਾਨ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ, ਇਹ ਭੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਇਸਦਾ ਉਪਚਾਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ।” ਸੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੁਕਾਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਕੀ ਨੰਦਨ, ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ, ਜੋ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਈ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: ‘ਤੁਸੀਂ ਜਾਓ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅੰਗੀਰਸ ਯਗ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਵਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਸਾਡੇ ਨਾਮ, ਰਾਮ ਤੇ ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ, ਉਨਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੱਕਾ ਚਾਵਲ ਮੰਗੋ।’” ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਵਾਲੇ ਉਥੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕੋ, ਸੁਣੋ! ਅਸੀਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਆਏ ਹਾਂ। ਜਾਣ ਲਵੋ ਕਿ ਅਸੀਂ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਗਵਾਲੇ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਅਚੁਤ, ਜੋ ਇਥੋਂ ਨੇੜੇ ਹੀ ਗਾਵਾਂ ਚਰਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਭੁੱਖੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਭੋਜਨ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਚਾਵਲ ਦੇਵੋ। ਹੇ ਉੱਤਮੋ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਸ਼ੁ-ਯਗ ਜਾਂ ਸੌਤ੍ਰਾਮਣੀ ਯਗ ਦੀ ਦীক্ষਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਭੋਜਨ ਖਾਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” ਪਰ, ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਸੁਣੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਨਾ ਮੰਨੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਛੋਟੇ ਸੁਆਰਥਾਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ, ਕਈ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ, ਬਚਪਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਗ੍ਹਾ, ਸਮਾਂ, ਵੱਖ ਵੱਖ ਸਮਗਰੀ, ਮੰਤਰ, ਕ੍ਰਮ, ਪੁਰੋਹਿਤ, ਅੱਗ, ਦੇਵਤੇ, ਯਜਮਾਨ, ਰਸਮ ਅਤੇ ਧਰਮ—ਇਹ ਸਭ ਉਸੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਪਰ ਉਹ ਉੱਚਤ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਾਸਵੰਤ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਪ੍ਰਭੂ ਅਧੋਖਜ ਨੂੰ ਨਾ ਪਛਾਣ ਸਕੇ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਰਹੇ।