ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਗੋਪੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, "ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਵਿਚ ਸਿਧ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜਾ ਨੂੰ ਜਾਓ। ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲਵੋਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵਰਤ ਮੇਰੀ ਹੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਕੀਤਾ ਸੀ।" ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ—ਮਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੀਆਂ, ਵਾਪਸ ਵ੍ਰਜਾ ਨੂਂ ਚਲ ਪਈਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਵਾਪਸੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਫਿਰ, ਦੇਵਕੀ ਨੰਦਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਬਲਰਾਮ ਅਤੇ ਗਵਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਗਾਂ ਚਰਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਦੁਪਹਿਰ ਦੀ ਤਿੱਖੀ ਧੁੱਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜਦੋਂ ਰੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਛਾਂ ਦਿੱਤੇ ਛਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਤਦ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: "ਓ ਸਤੋਕਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਅੰਸ਼ੁ, ਸ੍ਰੀਦਾਮਾ, ਸੁਬਲ, ਅਰਜੁਨਾ, ਵਿਸ਼ਾਲਾ, ਰਿਸ਼ਭਾ, ਤੇਜਸਵੀਨ, ਦੇਵਪ੍ਰਸਥਾ, ਵਰੂਥਾਪਾ! ਵੇਖੋ, ਇਹ ਰੁੱਖ ਕਿੰਨੇ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਸਦਾ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਹਵਾ, ਮੀਂਹ, ਧੁੱਪ ਤੇ ਠੰਢ ਸਹਿ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਸਾਨੂੰ ਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਧੰਨ ਹੈ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਜਨਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਇਹਨਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੱਚੇ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਕਦੇ ਵੀ ਮਦਦ ਮੰਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਰਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪੱਤਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ, ਫਲਾਂ, ਛਾਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਛਾਲ, ਲੱਕੜ, ਸੁਗੰਧੀ ਰਾਲ, ਰਸ, ਰਾਖ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਡੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।" ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹੀ ਸਰੀਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਫਲਤਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਧਨ, ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ, ਨਵੇਂ ਪੱਤਿਆਂ, ਗੁੱਛਿਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਥੱਲੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ, ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ, ਠੰਢਾ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾ ਕੇ, ਗਵਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਤਰਪਤ ਕੀਤਾ। ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਚਰਣ ਦੇ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਤੇ ਰਾਮਾ ਵੀ ਉਥੇ ਆਏ। ਭੁੱਖ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ, ਗਵਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ! ਰਾਮ! ਸਾਡੀ ਭੁੱਖ ਬਹੁਤ ਵੱਧ ਗਈ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰੋ।" ਇਸ ਮੌਕੇ ਤੇ, ਗਵਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਆਏ, "ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੌਤ ਆਉਣ ਤੇ ਸਾਰੀ ਯਾਦ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਨਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ। ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਕਲਪਨਾ ਦੀ ਪਿਛਲੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਨਵੀਂ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੰਨ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।" ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟੀ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੇ ਮਨ ਦੀ—ਸਭ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ; ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੀ ਵੰਡ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗਿਆਂ ਤੇ ਮਾੜਿਆਂ ਦੇ ਕਰਮ। ਜੀਵ ਸਦਾ ਆਉਂਦੇ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਸਮੇਂ ਦੀ ਸੁਖਮ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਿੱਸਦੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ, ਦਰਿਆ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ, ਤੇ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਯੁੱਗ ਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਦੀਵਾ ਲਪਟ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਪਾਣੀ ਧਾਰਾ, ਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਮਨੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਗੱਲਾਂ ਝੂਠ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਦਾ ਭ੍ਰਮ।" "ਇਹ ਨਾ ਸੋਚੋ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਜਾਂ ਮਰਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਮਾਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲੱਕੜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਦਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣਾ ਤੇ ਮਿਟਣਾ। ਗਰਭ, ਜਨਮ, ਬਚਪਨ, ਛੋਟਾ ਉਮਰ, ਜਵਾਨੀ, ਪੱਕੀ ਉਮਰ, ਬੁੱਢਾਪਾ ਤੇ ਮੌਤ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਉੱਚੇ-ਹੇਠਲੇ ਸਰੀਰ, ਜਿਹੜੇ ਕਲਪਨਾ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸੰਸਰਗ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਜਾਂ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵ ਦਾ ਆਉਣਾ ਤੇ ਜਾਣਾ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਤੇ ਤੋਂ ਅਨੁਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਸੱਚੀ ਤਾਸੀਰ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਰੁੱਖ ਦੇ ਬੀਜ ਤੇ ਫਲ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ ਤੇ ਨਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਜੀਵ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ।" "ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਸੰਪਰਕ ਕਰਕੇ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਤ ਗੁਣ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ, ਰਜਸ ਨਾਲ ਅਸੁਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਤੇ ਤਮਸ ਨਾਲ ਭੂਤ-ਪਸ਼ੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਨੱਚਦੇ-ਗਾਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ ਕੋਈ ਉਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਹਿਣ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਹਿਲਦੇ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਘੁੰਮਣ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਘੁੰਮਦੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਭਾਵਨਾ ਭਟਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਝੂਠ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਪਨੇ ਦੀਆਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅਸਲ ਨਹੀਂ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਆਤਮਾ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਝੂਠ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਯ ਹੋਣ ਨਾ ਹੋਣ, ਸੰਸਾਰ ਚੱਕਰ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦਾ; ਜੋ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਦੁੱਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਾਗਦੇ।" "ਇਸ ਲਈ, ਉਧਵ ਜੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਫਸੋ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਭਟਕਣ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਤੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਧੱਕਿਆ ਜਾਵੇ, ਮਾੜਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਮਜ਼ਾਕ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਈਰਖਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇ, ਰੋਕਿਆ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਅਜਾਣਿਆਂ ਵਲੋਂ ਥੂਕਿਆ ਜਾਂ ਪੇਸ਼ਾਬ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹਿਲਾਇਆ ਜਾਵੇ—ਜੋ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਚਾ ਚੁੱਕੇ।" ਉਧਵ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਵਚਨ ਚਤੁਰ, ਮੈਂ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਸਮਝਾਂ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਅਸਹਣਯੋਗ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ—even ਮਹਾਨ ਗਿਆਨੀਆਂ ਲਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਬੜੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਲਈ ਨਹੀਂ।" "ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ, ਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਆਤਮ ਸਿੱਧੀ ਵਿਚ, ਗਾਵਾਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਕੇ ਵਿਸ਼ਵਕਸੇਨ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ, ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਗੀਤ ਰਾਹੀਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮਾ ਨੇ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ। ਭੋਜਨ ਤੇ ਹੋਮ ਰਾਹੀਂ, ਯਜਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" ਇਸ ਸਮੇਂ, ਗਵਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਾਮ, ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਹੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਇਹ ਭੁੱਖ ਸਾਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਉਪਚਾਰ ਕਰੋ।" ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਵਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਲੋਂ ਆਖੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਦੇਵਕੀ ਨੰਦਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਗਤ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਲਈ, ਦਇਆ ਨਾਲ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ: 'ਤੁਸੀਂ ਉਥੇ ਜਾਓ ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜਿਹੜੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਅੰਗੀਰਸ ਯਜਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਸੁਰਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।