ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਹੁੰਮੁਖੀ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਦੇਵਕੀ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ ਵਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੋਵਿੰਦ ਆਪਣੀ ਵਾਂਸਲੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਨਚਦੇ ਮਸਤ ਮੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਠਹਿਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮੂਰਖ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਧੰਨ ਹਨ—ਉਹ, ਨੰਦਨੰਦਨ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਅਤੇ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ ਹਿਰਣ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਤਿਉਹਾਰ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਗੁਪਤ ਧੁਨ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੀਆਂ ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀਰਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਢਲਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਵਿਗੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਊਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਖੜੇ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਧੁਨ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਥੰਮ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੜੇ ਵੀ ਦੁੱਧ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਫੜ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਜਫ਼ੀ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ। ਇਸ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੀ, ਮਾਂ, ਬੜੇ ਧੰਨ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਹਣੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਮੁੰਹਦੀਆਂ ਕੇਵਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਵਾਂਸਲੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਵਾਂਸਲੀ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਆਪਣੇ ਚੱਕਰਦਾਰ ਵਹਾਅ ਤੇ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਥੰਮ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਮੁਰਾਰੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੇ ਗਵਾਲ-ਬਾਲ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਧੁੱਪ ਵਿਚ ਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਾਂਸਲੀ ਵਜਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਰੱਖਤ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਫੁੱਲ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਫੈਲਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਲਿੰਦਨੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਛਾਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਲਾਲੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਚਰਨ ਰੇਖਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਲੱਗੀ ਤੇ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਗਈ—ਉਹ ਇਸ ਲਾਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਮਲ ਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਦਾ ਦਰਦ ਘਟਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਰਬਤ, ਹਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੇਵਕ, ਵੀ ਵੇਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਝਰਨਿਆਂ, ਨਰਮ ਘਾਹ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹਨਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਊਆਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਨਾਲ ਗਊਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਰਾਹੀਂ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਚਲਦੇ-ਫਿਰਦੇ ਜੀਵ ਥੰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦਰੱਖਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਪਰਸਪਰ ਵਟਾਂਦਰੇ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੀਲਾ-ਚਰਿਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਰਸ-ਮਈ ਖੇਡ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਨਾਲ, ਦਸਮੇ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਇਕਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਅੰਗ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਵਿੱਥੀਆਂ ਵਿਚ ਰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ; ਉਹ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਲਈ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧੌਂਕਣ ਵਾਲੀ ਧੌਂਕਣੀ ਸਿਰਫ ਸਾਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਫਲ-ਸੁਖ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਲਾਇਆ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਹਿਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਉਸੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਵਲ ਲੈ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਲੋਕ, ਜੋ ਸਮਝ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਫੁੱਲਦਾਰ ਫਲ-ਫਲਾਫੇ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਕਾਮੀ, ਅਫ਼ਸੋਸਯੋਗ ਤੇ ਲਾਲਚੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਿਰਫ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਫਲ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅੱਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕੀੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਸਭ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗ ਤੇ ਯਜña ਨਾਲ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧੁੰਦ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਅਪਰੋਕਸ਼ੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਵਿੱਥੀਆਂ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਹਿੰਸਾ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਤਾ ਯਜña ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਨਿਰਦਈ ਲੋਕ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਹਿੰਸਾ ਕਰਕੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਯਜña ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਪਾਰੀ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਅਸਲ ਧਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਰਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਸ ਅਸਥਿਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਸੁਹਾਵਣਾ ਤਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਹਕੀਕਤ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਰਜ, ਸਤ, ਜਾਂ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਇੱਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਯਜña ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਭੋਗ ਕਰਾਂਗੇ," ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮੁੜ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅਤਿ ਲਾਲਚੀ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ੀ ਗੱਲ ਵੀ ਚੰਗੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ। ਇਹ ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੋਕਸ਼ੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਰੋਕਸ਼ੀ ਬੋਲੀ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਧੁਨੀ-ਬ੍ਰਹਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਗੋਚਰ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰਿਅ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਅਸੀਮ, ਅਪਾਰ, ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿਚ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਇਹ ਮੈ, ਅਨੰਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਅਪਾਰ ਤੇਜ ਨਾਲ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਧੁਨੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚ ਧਾਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਜਾਲਾ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਕੱਢਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਸਪਰਸ਼ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ, ਪ੍ਰਭੂ, ਛੰਦਾਂ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਸਤੇ ਵਾਲਾ; ਓਂਕਾਰ ਤੋਂ, ਜੋ ਵਿਆੰਜਨ, ਸਵਰ, ਉਸ਼ਮ ਤੇ ਘਣੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਵਾਣੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਰਚਦਾ ਤੇ ਸਿਮਟਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਛੰਦ ਹਰ ਵਾਰੀ ਚਾਰ ਅੱਖਰ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਆਤ੍ਰੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਪੰਕਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਜਗਤੀ, ਅਤਿਛੰਦਸ, ਅਤਿਆਸ਼ਟੀ, ਅਤਿਜਗਤ ਤੇ ਵਿਰਾਟ—ਇਹ ਛੰਦ ਹਨ। ਇਹ ਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਵਿਅਕਤ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ, ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਤੇ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਕੇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਹਰਣ, ਸੂਰ, ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤੇ, ਬਲਦ, ਭੈਂਸ, ਹਾਥੀ, ਗਊ-ਪੂੰਛ, ਬਾਂਦਰ, ਨੇਵਲੇ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਆਪਣਿਆਂ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਯਜña-ਅੱਗ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੀ ਤੇਜਸਵੀ ਦੇਹ ਨਾਲ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿਚ ਲੀਨ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀ ਨਜ਼ਰ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਉੱਚਾ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਜਟਾਧਾਰੀ, ਛਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਅਸੁਚਿਤ ਤੇ ਬਿਨਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਦੇ ਦਿੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗਿਆ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਯੋਗ੍ਯ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ, ਯਥਾਵਿਧੀ ਆਰਤੀ ਤੇ ਆਸਨ ਦੇ ਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਬੈਠਾਇਆ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।