ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਮੁਰਲੀ ਦੀ ਮੋਹਕ ਧੁਨ ਸੁਣੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਸੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮੁਰਲੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਖੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਸਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਫਲ ਤਾਂ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵ੍ਰਜਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ—ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਾਵਾਂ ਚਰਾਂਦੇ ਵੇਖੀਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਉੱਤੇ ਮੁਰਲੀ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ।” ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਅੰਬ ਦੇ ਨਵੇਂ ਟਾਹਣੇ, ਕੋਮਲ ਪੱਤੇ, ਮੋਰ ਪੰਖ, ਕਮਲ ਤੇ ਕੁਮੁਦ ਦੇ ਹਾਰ, ਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਮੰਚ ਤੇ ਨਚਣ ਵਾਲੇ ਨਿਪੁੰਨ ਨਟ ਵਰਗੇ, ਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਮੁਰਲੀ ਕਿੰਨੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਦਾਮੋਦਰ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਦੀ ਅਮ੍ਰਿਤ ਰਸ ਪੀਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ। ਉਹ ਮੁਰਲੀ ਦੇ ਵਧੇ ਹੋਏ ਰਸ ਨੂੰ ਨਦੀਆਂ ਵੀ ਚੱਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਕੰਬਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰੁੱਖ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਫੈਲ ਗਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਕੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਇੱਥੇ ਵਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਗੋਵਿੰਦ ਮੁਰਲੀ ਵਜਾਉਂਦਾ, ਮਸਤ ਮੋਰ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਮੂਰਖ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਕਿੰਨੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਨੰਦਨੰਦਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਵੈਸ਼ਭੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ ਮਿਰਗ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮੁਰਲੀ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦੇ ਹੋਏ, ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਨਾਲ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਤੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ। ਉਸ ਦੀ ਮੁਰਲੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਨਿਗੂਣ ਸੁਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਹੰਗਮ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਉਲਝ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਹਾਰ ਖਿਸਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਮੁਰਲੀ ਦੀ ਰਸਮਈ ਧੁਨ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਖੜੇ ਕਰਕੇ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਦੁੱਧ ਹੁੰਦਾ, ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ, ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਵੱਡੇ ਧੰਨ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮੁਨਿ ਹੋਣ, ਜੋ ਸੋਹਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਮੁਰਲੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਨਦੀਆਂ, ਜਦੋਂ ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਮੁਰਲੀ ਸੁਣਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਗੋਲ-ਗੋਲ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਜੋਸ਼ ਸਾਂਭ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ-ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਮੁਰਾਰੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਉੱਤੇ ਕਮਲ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਗਵਾਲ-ਬਾਲ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਚਰਾ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਮੁਰਲੀ ਵਜਾ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰੁੱਖ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰਕੇ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛਾਂ ਵਾਂਗ ਵਿਛਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਛਾਂ ਦੇ ਸਕਣ। ਪੁਲਿੰਦਨੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਤੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਲਾਲ ਰੰਗ ਲੱਗਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ, ਆਪਣੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਉਸ ਰੰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੇ ਲਾ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਠੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨੂੰ ਠੰਡ ਪਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ, ਹਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੇਵਕ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਝਰਨਿਆਂ, ਕੋਮਲ ਘਾਹ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਸਮੇਤ, ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮੁਰਲੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀ ਹੈ; ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਰੌਲਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਢਿਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿਚ ਵਿਹਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਸ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਦਸਮੇ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੇ ਇਕਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਅੰਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਗ ਹੈ। ਪਰ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦ੍ਰਿਯਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ; ਉਹ ਸਰੀਰ ਵਾਸਤੇ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧੌਂਕਣ ਵਾਲਾ ਭੱਠਾ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਭਲਾ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਮੀਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੋਈ ਲੈ ਲਵੇ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਜੀਵ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਇਹੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਕੋਈ ਗਿਆਨੀ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਉਸੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਲੈ ਜਾਵੇ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਮੂਰਖ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਫੁੱਲਦਾਰ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੋ ਕਾਮੀ, ਦਇਆਯੋਗ ਤੇ ਲੋਭੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਫੁੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਤੰਗਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਜਗ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਹੇ ਪ੍ਰੇਮੀ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਸਤੁਤੀਆਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਧੁੰਦ ਵਿਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਪਰੋਕਸ਼ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ, ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜੇਕਰ ਉਹ ਹਿੰਸਾ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯਜਨ ਵੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਿਹੜੇ ਨਿਰਦਈ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਭੂਤਾਂ ਨੂੰ ਹਿੰਸਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣੀ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵਪਾਰੀ ਵਾਂਗ ਅਸਲ ਧਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਵਾਲੀ ਦੌਲਤ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਆਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਸੁਣਨ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਰਜ, ਸਤ, ਜਾਂ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਅਡਿੱਠ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਹਾਂ, ਨਹੀਂ ਪੂਜਦੇ। ਇੱਥੇ ਯਜਨ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਸਵਰਗ ਵਿਚ ਭੋਗਾਂਗੇ,” ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਨੀ ਤੇ ਉੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਫੁੱਲਦਾਰ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰੀ ਤੇ ਬਹੁਤ ਲੋਭੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਭਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਬ੍ਰਹਮ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਚ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੋਕਸ਼ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਪਰੋਕਸ਼ ਬੋਲਣਾ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਧੁਨੀ-ਬ੍ਰਹਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਗਮ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ; ਇਹ ਅਸੀਮ, ਅਥਾਹ, ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਇਹ ਮੇਰੇ, ਅਨੰਤ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵਲੋਂ ਹੀ ਫੈਲਦਾ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਧੁਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚ ਧਾਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਜਾਲਾ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਛੰਦਾਂ ਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਸਤੇ ਵਾਲਾ; ਓਅੰਕਾਰ ਤੋਂ, ਜੋ ਵਿਆੰਜਨ, ਸਵਰ, ਉਸ਼ਮ, ਤੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਤ ਹੈ, ਉਹ ਅੰਦਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ, ਵੱਡੀ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਵਾਣੀ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਅੱਖਰ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਬਣਾਉਂਦਾ ਤੇ ਸਮੇਟਦਾ ਹੈ। ਗਾਇਤਰੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ, ਬ੍ਰਿਹਤੀ, ਪੰਕਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਜਗਤੀ, ਅਤਿਛੰਦਸ, ਅਤਿਅਸ਼ਟੀ, ਅਤਿਜਗਤ ਤੇ ਵਿਰਾਟ—ਇਹ ਛੰਦ ਹਨ। ਇਹ ਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ, ਕੀ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਦੀ, ਕੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਜਾਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ, ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਦਰਸਾਉਂਦੀ, ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਨਕਾਰਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਸਾਰ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਿਰਪਾਲੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਹਿਰਨ, ਸੂਰ, ਜੰਗਲੀ ਕੁੱਤੇ, ਬਲਦ, ਭੈਸ, ਹਾਥੀ, ਗਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਪੂੰਛਾਂ, ਬਾਂਦਰ, ਨੀਵਲ ਤੇ ਸੱਪਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ ਤੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਉਥੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤੇ ਯਜਨ-ਅੱਗ ਜਲ ਰਹੀ ਸੀ।