ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੀ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਉਹ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਧੁਨ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਸਖੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਧੁਨ ਸੁਣਾਉਂਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਉਹ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੀਆਂ, ਪਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀਆਂ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਸਿਰ ਤੇ ਮੋਰ-ਪੰਖ ਸਜਾ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਨਰਤਕ ਵਾਂਗ, ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਣਿਕਾਰ ਫੁੱਲ ਲਾਈ ਹੋਈ, ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਪੀਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਅਤੇ ਵਣ-ਮਾਲਾ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਹੋਠਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਵਾਂਸਲੀ ਦੇ ਸੁਰ ਭਰਦੇ ਹੋਏ, ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਸੁਹਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਧੁਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਧੁਨ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਸੁਣੀ। ਉਹ ਇਸ ਧੁਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਗੋਪੀਆਂ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ: "ਹੇ ਸਖੀਓ, ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਫਲ ਨਹੀਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵ੍ਰਜਪਤੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਤੇ ਬਲਰਾਮ—ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਗਾਈਆਂ ਚਰਾਉਂਦੇ ਵੇਖੀਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਂਸਲੀ ਸਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਤੱਕ ਰਹੇ ਹਨ।" ਕੱਚੇ ਆਮ ਦੇ ਟੋਨੇ, ਨਰਮ ਪੱਤੇ, ਮੋਰ-ਪੰਖ, ਕਮਲ ਤੇ ਕੁਮੁਦ ਦੇ ਹਾਰ, ਅਤੇ ਵਣ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਨਰਤਕਾਂ ਵਾਂਗ ਰੌਣਕ ਮਚਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਗੋਪੀਆਂ ਆਖਦੀਆਂ ਹਨ: "ਹੇ ਸਖੀਓ, ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਕismet ਹੈ ਇਸ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਦਾਮੋਦਰ ਦੇ ਹੋਠਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਚੱਕ ਲਿਆ—ਜਿਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਗੋਪੀਆਂ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ। ਨਦੀਆਂ ਉਸ ਦੀ ਬਚੀ ਹੋਈ ਮਿੱਠਾਸ ਨੂੰ ਚੱਖ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਾਣੀ ਕੰਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰੁੱਖ ਵੱਡਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹੰਝੂ ਵਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਸਖੀ, ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਮਹਿਮਾ ਫੈਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਵਕੀ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਚਰਨ-ਜਲ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ। ਜਦੋਂ ਗੋਵਿੰਦ ਵਾਂਸਲੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾ ਮਸਤ ਮੋਰ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜੜ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਇਹ ਸਾਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਰਣ ਵੀ ਧੰਨ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਨੰਦਨੰਦਨ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸੋਭਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਕਾਲੇ ਮੀਤਾਂ ਸਮੇਤ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਅੱਖਾਂ ਲਈ ਤਿਉਹਾਰ ਹਨ, ਦੀ ਝੁਮਰੀ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਤੇ ਨਿੱਜੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਮਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਪੈ ਕੇ, ਮਾਲਾਵਾਂ ਹਲਕੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਪੜੇ ਢਿੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਗਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਕੰਨ ਉੱਚੇ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਵਾਂਸਲੀ ਦੀ ਧੁਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਛੜੇ ਵੀ ਦੁੱਧ ਮੂੰਹ 'ਚ ਪਾ ਕੇ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗੋਵਿੰਦ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ।" "ਮਾਂ, ਇਹ ਜੰਗਲ ਦੇ ਪੰਛੀ ਵੀ ਧੰਨ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ; ਸੋਹਣੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਵਾਂਸਲੀ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਨਦੀਆਂ, ਮੁਕੁੰਦ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਮੁਰਾਰੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ 'ਤੇ ਕਮਲ ਚੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚੱਕਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਤਕੰਠਾ ਨੂੰ ਦਬਾ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਜਦੋਂ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਰਾਮ, ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਅਤੇ ਵਾਂਸਲੀ ਵਜਾਉਂਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਨਾਲ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਚਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਰੁੱਖ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਫੁੱਲੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਛਾਵਾਂ ਵਿਛਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।" "ਪੁਲਿੰਦਨੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਉਹ ਚੂਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜੋ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੀ ਛਾਤੀ ਤੇ ਲੱਗ ਕੇ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਲਾ ਕੇ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਨਾਲ ਉਪਜੇ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨੂੰ ਠੰਡਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਪਹਾੜ ਵੀ ਦੇਖੋ, ਜੋ ਹਰੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੇਵਕ ਹਨ; ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਝਰਨਿਆਂ, ਨਰਮ ਘਾਹ ਤੇ ਜੜਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗਾਵਾਂ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਰਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜਦੋਂ ਗਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗਵਾਲ-ਬਾਲਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਂਸਲੀਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਧੁਨ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿਲਦੇ-ਜੁਲਦੇ ਜੀਵ ਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੁੱਖ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕੰਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਵੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਢਲਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਗੋਪੀਆਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿਚ ਵਿਹਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸਵੇਂ ਸਕੰਧ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੇ ਇਕਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਦਾ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਰਮਹੰਸਾਂ ਲਈ ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦਾ ਚਰਚਿਤ ਅੰਗ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਰੀਰ ਲਈ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਧੋਂਕਣ ਵਾਲਾ ਧੋਂਕਾ ਸਿਰਫ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਅਰਥ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਫਲ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਇਹ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਕਰਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਵਾਈ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰ ਕੇ ਪਿਲਾਉਣ ਲਈ। ਜਨਮ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਛਾਵਾਂ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਹਿੱਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ ਭਟਕਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਹੀ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਗਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਝ ਬੁੱਧੀਹੀਨ ਅਤੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਫਲਦਾਇਕ ਗੱਲਾਂ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਜੋ ਵਿਕਾਰ, ਦਇਆਯੋਗ ਅਤੇ ਲਾਲਚੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੱਤ ਫੁੱਲਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੈ, ਫਲ 'ਤੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਿਤਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਅੱਗ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣਾ ਅਸਲ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਜੋ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਸਤੂਤੀਆਂ ਤੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਨਾਲ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਉਹ ਉਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਧੁੰਦ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਅਪਰੋਕਸ਼ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਜੇ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਹਿੰਸਾ ਵਲ ਲਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯੱਗ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਆਪਣੇ ਸੁਖ ਲਈ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭੂਤਾਂ ਲਈ ਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇ ਕੇ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਪਾਰੀ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਅਸਲ ਧਨ ਛੱਡ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਭੱਜਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਉਸ ਅਸਥਿਰ ਲੋਕ ਵਿਚ ਆਸ਼ਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਰਜ, ਸਤ, ਜਾਂ ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁੱਖ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਹੀਂ। ਇਥੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਂ ਸੁਰਗ ਵਿਚ ਭੋਗ ਕਰਾਂਗੇ," ਤੇ ਜਦ ਉਹ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁਬਾਰਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਧਨਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤਿ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਫੁੱਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀ ਉਪਦੇਸ਼ਨਾ ਵੀ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਇਹ ਵੇਦ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਪਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਭਾਜਨਾ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ, ਆਤਮਾ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੋਕਸ਼ ਭਾਸਾ ਵਿਚ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਪਰੋਕਸ਼ ਭਾਸਾ ਪਸੰਦ ਹੈ। ਧੁਨੀ-ਬ੍ਰਹਮ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਗਾਧ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਾਣ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਅਸੀਮ, ਅਤਲ, ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਇਹ ਮੈ, ਅਨੰਤ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਲੋਂ ਫੈਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਧੁਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਦੀ ਡੰਡੀ ਵਿਚ ਧਾਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਮਕੜੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਰਾਹੀਂ ਜਾਲ ਬੁਣਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਣ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਛੰਦਾਂ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਦੇ ਧਨੀ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਓਮ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਿਆੰਜਨ, ਸਵਰ, ਉਸ਼ਮ ਅਤੇ ਘੰਘਰੂ ਧੁਨੀਆਂ ਹਨ, ਅੰਦਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਅੰਤਹੀਣ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਰਚਦੇ ਤੇ ਸਮੇਟਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲਦੀ ਹੈ, ਛੰਦਾਂ ਹਰੇਕ ਵਾਰੀ ਚਾਰ ਅੱਖਰ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗਾਇਆਤਰੀ, ਉਸ਼ਣਿਕ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਪ, ਬ੍ਰਹਤੀ, ਪੰਕਤੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ, ਜਗਤੀ, ਅਤਿਛੰਦਸ, ਅਤਿਅਸ਼ਟੀ, ਅਤਿਜਗਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟ—ਇਹ ਛੰਦ ਹਨ। ਇਹ ਕੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਦੀ, ਕੀ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੀ, ਕੀ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਜਾਂ ਕੀ ਵੱਖਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ? ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ।