ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਆਈ ਆਵਾਜ਼ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਉੱਚੇ ਕਰਮ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਉਹੀ ਕਰਮ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਏ ਜਾਣਗੇ। ਤੂੰ ਅੱਜ ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸਾਫ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਵਨ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਯੋਗ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਪਾਠ ਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵਿਚੋਂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਯਜਨਾ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ ਭਰੀ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਤੇ ਹੋਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗਾਇਆ, ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ, ਜਦੋਂ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਹਾੜ ਵਾਂਗ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ—ਇਹ ਤਿੰਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪਰਪੂਰਨ ਹੋ ਕੇ, ਘਰ-ਘਰ, ਮਨੁੱਖ-ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਜੇਕਰ ਵੇਦ, ਵੇਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭੀ, ਇਹ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤ੍ਰੈਣੀ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀ—ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਇਸ ਦਾ ਹੱਲ ਭੀ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਹਰ ਲਾਈਨ, ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ: ਹੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਇੱਥੇ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਸ਼ਰਨ ਆਏਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੇਦ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸਰ ਤੋਂ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਉਪਜੀ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਵੱਖਰੀ ਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਅਨੋਖਾ ਫਲ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਫਲ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਚੱਖੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਕੱਢ ਕੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗੰਨੇ ਵਿਚ ਚੀਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਾਗਵਤ ਕਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦਾਂ, ਵੇਦਾਂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਗੀਤਾ ਦੇ ਲੇਖਕ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਵੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਏ। ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਚਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਉਚਾਰੀ ਗਈ; ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਦਰਾਯਣ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ: ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਹੈਰਾਨੀ ਕਿਉਂ ਹੋਈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਿਆ? ਭਾਗਵਤ ਕਥਾ ਸੁਣਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਅਸ਼ੁਭ ਦੂਰ ਕਰ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਭਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਫ਼ ਦਿਲ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰਸਭਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਗਟਿ ਲਈ—ਮੈਂ ਉਸੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਹੋਈ ਭਾਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਵੇਕ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਕਾਦਿਕ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਭਾਗਵਤ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਭਗਤ ਦੀ ਆਤਮਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਪਲਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਯਜਨਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨਾਲ ਰੌਸ਼ਨ ਹੋਵੇਗੀ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਯਜਨਾ ਕਿੱਥੇ ਕਰਾਂ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਥਾਂ ਦੱਸੋ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਹ ਲੋਕ ਦੱਸਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨ ਵਿਚ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ? ਉਥੇ ਕਿਹੜਾ ਵਿਧਾਨ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਕੁਮਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਸੁਣੋ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਤੁਸੀਂ ਨਿਮਰ ਤੇ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਹੋ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੈ—ਆਨੰਦ। ਉਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਿੱਧ ਵੀ ਉਥੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਰਮ ਤੇ ਤਾਜ਼ੀ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਥਾਂ ਸੋਹਣਾ, ਨਿਰਜਨ ਹੈ, ਸੋਨ-ਰੰਗੀ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਜਿੱਥੇ ਨੇੜਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੋਵੇ, ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ, ਉਥੇ ਭਗਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਚਲੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਕਥਾ ਦੀ ਧੁਨ ਸੁਣ ਕੇ ਇਹ ਤ੍ਰੈਣੀ ਫਿਰ ਤੋਂ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਕੁਮਾਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਸਮੇਤ, ਜਲਦੀ ਹੀ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀਣ ਲਈ। ਜਦ ਉਹ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ—ਮਨੁੱਖਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਿਚ—ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਸਭ ਨੇ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉਥੇ ਦੌੜ ਲਾਈ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਆ ਗਏ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਚਯਵਨ, ਗੌਤਮ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਦੇਵਲ, ਦੇਵਰਾਤ, ਰਾਮ, ਗਾਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਾਕਲ, ਮ੍ਰਿਕੰਡੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਅਤ੍ਰਿ ਅਤੇ ਪਿੱਪਲਾਦ— ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਹਿਰ, ਵਿਆਸ ਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ, ਛਾਇਆਸ਼ੁਕ, ਜਾਜਲੀ, ਜਹਨੂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਚੇਲਿਆਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਭਾਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਵੇਦਾਂਤ, ਵੇਦ, ਮੰਤ੍ਰ, ਤੰਤਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵੰਤ ਰੂਪ, ਦਸ ਤੇ ਸੱਤ ਪੁਰਾਣੇ, ਅਤੇ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਉਥੇ ਗੰਗਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਦਰਿਆ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿਕ ਸਰੋਵਰ, ਤੀਰਥ, ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਤੇ ਦੰਡਕ ਆਦਿਕ ਜੰਗਲ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਪਹਾੜ ਵੀ ਆ ਗਏ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਭਾਰ ਕਰਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਲਿਆਇਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦੀਖਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਸਨ ਮਿਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਕੁਮਾਰਾ, ਸਭ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਵੈਸ਼ਨਵ, ਵੈਰਾਗੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੱਗੇ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਦੇਵਤੇ; ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਵੇਦ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਤੀਰਥ, ਤੇ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਇਤਤਫਾਕੀ ਤੌਰ ਤੇ ਔਰਤਾਂ। ਵਿਜੈ ਦੀਆਂ ਘੋਸ਼ਾਂ, ਨਮਨ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸ਼ੰਖ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜੀ; ਭੁੰਨੇ ਹੋਏ ਅਨਾਜ ਤੇ ਫੁੱਲ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਵੰਡੇ ਗਏ।