ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਕਾਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧਣ ਲੱਗਾ, ਰਸਤੇ ਅਣਪਛਾਤੇ ਹੋ ਗਏ, ਘਾਹ ਨਾਲ ਢਕ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ‘ਤੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹੀ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਲ ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਉਣਹਿ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਝਗੜਿਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਜੁੜਤ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ, ਬਹੁਤ ਛਣਕਣ ਵਾਲੀ ਹੋ ਗਈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵੀ ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਣ, ਟਿਕੀ ਨਾ ਰਹੀ। ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਧਨੁ-ਰਾਸ਼ੀ (rainbow) ਬਿਨਾ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਦਿੱਖੀ, ਪਰ ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਜਾਪੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੇ, ਗੁਣ-ਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਜਾਪਦਾ। ਚੰਦ, ਜਦੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਣ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹਾਲ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਫਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ। ਮੋਸਮ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਮੋਰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ‘ਚ, ਜਿੱਥੇ ਧੁਪ ਨੇ ਝੁਲਸਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨੇ ਜੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਪਹਿਲਾਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੱਕਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਾਂਗ, ਠੰਢੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਝੀਲਾਂ ‘ਚ ਆ ਕੇ ਵੱਸਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਵਿਕਲਪ-ਭਰਿਆ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਵਹਾਵਾਂ ਨੇ, ਪਾਣੀ-ਕਿਨਾਰੇ (embankments) ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਯੁਗ ‘ਚ ਕਪਟਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਬਾਤਾਂ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਬੱਦਲ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਪਾਣੀ ਵਰਸਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨੀ, ਦੁਜਾ-ਜਨ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ‘ਤੇ, ਸਮੇਂ-ਸਰ, ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ, ਹਰੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਗਾਂ-ਗੋਪਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਪੱਕੀਆਂ ਖਜੂਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਮੁਨ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ‘ਚ ਆਏ, ਮੌਜ ਮਾਣਣ। ਗਾਂਵਾਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਥਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਤੁਰਕੇ ਆਈਆਂ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ‘ਚ ਮਧੂ ਟਪਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ‘ਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਜਾਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ‘ਚ ਪਈ, ਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਜੜਾਂ, ਗਠੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਏ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪੱਥਰ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਦਹੀਂ-ਚਾਵਲ ਖਾਏ, ਜੋ ਲਿਆਏ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡੇ। ਘਾਹ ‘ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਗਾਂ, ਬੱਝੀਆਂ, ਵਢੇ, ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਚਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਤੋਂ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ, ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਮੀਂਹ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਨਵੀਂ ਰੌਣਕ ਆਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਮੌਸਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਵ੍ਰਜ ‘ਚ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ ਰੁਤ ਆਈ—ਸਾਫ਼ ਅਕਾਸ਼, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ, ਅਤੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਹਵਾ। ਸ਼ਰਦ ‘ਚ, ਜਦੋਂ ਕਮਲ ਖਿੜੇ, ਤਾ ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਮੂਲ-ਅਵਸਥਾ ‘ਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੰਭਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਦ ਨੇ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬੱਦਲ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਸ਼ੁਧਤਾ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਮੈਲ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਭਗਤੀ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਅਸ਼ੁਧਤਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਰਕਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਾਪ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ, ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸ਼ੁਭ ਵਸਤੂ ਰੋਕ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਸਮੇਂ-ਸਰ, ਗਿਆਨ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦੇ, ਜਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ‘ਚ ਵੱਸਦੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਟਾਈ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੇ ਘਟਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੀਵ, ਸ਼ਰਦ ਦੀ ਧੁਪ ਦਾ ਤਾਪ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਰੀਬ, ਦਯਨੀਆਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ‘ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ, ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪੌਦੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਆਪਣਾ ਮੈਲ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾ ਹਟਾ ਲਏ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ‘ਮੈਂ’ ਅਤੇ ‘ਮੇਰਾ’ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਦ ਦੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ, ਸਮੁੰਦਰ ਚੁਪ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਰਤੀਆਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਿਨਾਰੇ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਗੀ, ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਰਾਹੀਂ, ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਹਾਵਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਕਾਬੂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ, ਸ਼ਰਦ ਦੀ ਧੁਪ ਦੇ ਤਾਪ ਨੂੰ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਦੀ, ਦੇਹ-ਭਾਵ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਰਦ ‘ਚ, ਅਕਾਸ਼, ਪਵਿੱਤਰ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਾਫ਼-ਸੁਥਰਾ ਜਾਪਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਤ-ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਮਨ, ਬ੍ਰਹਮਨਾਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਦਾ। ਚੰਦ, ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਪੂਰੀ ਗੋਲਾਈ ‘ਚ ਅਕਾਸ਼ ‘ਚ ਚਮਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ-ਵੰਸ਼ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਚਮਕਦਾ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਠੰਢੀ ਤੇ ਗਰਮ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਗਈ, ਪਰ ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਚੁਰਾ ਲਏ, ਉਹ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਨਾ ਹੋਈਆਂ। ਸ਼ਰਦ ‘ਚ, ਗਾਂ, ਹਿਰਣ, ਪੰਛੀ, ਮਹਿਲਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਪੁਰਖਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਖਿੜ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਫਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਗਣ ‘ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਪਰ ਰਾਤ-ਵਿਕਾਸੀ ਲਿਲੀਆਂ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਣੇ, ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ, ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਚਮਕ ਉਠੀ, ਪੱਕੀ ਫ਼ਸਲਾਂ ਨਾਲ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦੇ ਕਲਾ ਕਰਕੇ। ਵਪਾਰੀ, ਰਿਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਰਾਜੇ, ਨ੍ਹਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕਾਰਜ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧ-ਪੁਰਖ, ਮੀਂਹ ਰੁਕਣ ‘ਤੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ, ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਇਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਜਗਤ-ਪਤਿ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ: "ਹੇ ਜਗਤ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ, ਤੇਰਾ ਕਰਮ ਕਿੰਨਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ! ਜਿਸ ‘ਚ ਸਾਰੇ ਯਜਨ ਸਥਾਪਤ ਹਨ, ਆਉ, ਮਿਲ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੀਏ।" ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ, ਹ੍ਰੀਕੇਸ਼, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇੱਛਿਤ ਜੀਵ ਬਣਾਏ। ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ, ਅਜਨਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ, ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਅਤੇ ਵਿਰਕਤੀ। ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਰਦ ਰੁਤ ‘ਚ, ਸਾਫ਼ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ, ਅਚ੍ਯੁਤ, ਗੋਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗਾਂ ਨਾਲ, ਹਵਾ-ਠੰਢੇ ਜੰਗਲ ‘ਚ ਆਏ। ਜਦੋਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਦਰੱਖ਼ਤ ਖਿੜੇ, ਭੰਭੀਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਝੀਲਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ‘ਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਮਧੁ-ਪਤੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਚਰਾਉਂਦੇ, ਵਾਂਸਲੀਆਂ ਵਜਾਉਂਦੇ, ਅੰਦਰ ਆਏ।