ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਬਦਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਮਿਲ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਹਵਾ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਉਹ ਦਰਿਆ ਉੱਚ-ਉੱਚ ਲਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਅਣਜਾਣ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵਿਅਕੁਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਹਾੜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਪਈਆਂ, ਉਹ ਹਿਲੇ ਨਹੀਂ; ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਡੋਲਤਾ ਉਸ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਟਲ ਹਨ, ਕਦੇ ਵਿਕਟ ਘੜੀਆਂ 'ਚ ਵੀ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ। ਮੌਸਮ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ, ਰਾਹ ਅਣਪਛਾਤੇ ਹੋ ਗਏ, ਘਾਹ ਨਾਲ ਢਕ ਗਏ, ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਮਿਟ ਗਈ—ਇਹ ਉਸ ਵੇਦਾਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਝਗੜਿਆਂ ਨਾਲ ਠੱਕ ਚੁੱਕ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਅਸਥਿਰ ਹੋ ਗਏ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਟ ਗਈ। ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਨੁਧਨ ਦਿਖੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਜਾਪੀ; ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਨਿਗੁਣ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਚੰਨ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਬੱਦਲਾਂ 'ਚ ਛੁਪ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾ ਸਕਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਧ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾ ਸਕਦਾ। ਮੋਰ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਰਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ, ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਏ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਤਪस्या ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਤੇ ਸੁੱਕੇ ਪਏ ਸਨ। ਬਗਲੇ, ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਝਰਨਿਆਂ 'ਚ ਟਿਕ ਕੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਰਥ ਆਸਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪਖੰਡੀਆਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰਾਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਦਲ, ਹਵਾ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਨ-ਪਤੀ, ਦੋਹਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਆਗ੍ਰਹ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਗਾਂ ਅਤੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਖਜੂਰ ਤੇ ਜੰਬੂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਮੌਜ ਮਾਣਣ ਲਈ। ਗਾਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚੱਲਦੀਆਂ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਬੁਲਾਵੇ 'ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਈਆਂ, ਥਣ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾ ਸ਼ਹ ਟਪਕਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇੜੇ ਗੁਫਾਵਾਂ 'ਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਦੇ-ਕਦੇ, ਮੀਂਹ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਜਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ 'ਚ ਡਿੱਗਦਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਮੌਜ ਕਰਦੇ, ਮੂਲ, ਕੁੰਦ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨੇੜੇ ਪਥਰ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਦਹੀਂ-ਚੀਨਿਆਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਖਾਓਂਦੇ, ਸਾਥੀ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰਲ ਮਿਲ ਕੇ। ਘਾਹ 'ਤੇ ਬੈਠੇ, ਗਾਂ, ਬਲਦ ਤੇ ਵੱਛੇ, ਆਪਣੇ ਥਣਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕੇ, ਪਰ ਗ੍ਰਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਦੀ ਵਧਾਈ ਕੀਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ, ਤਹੀਂ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ—ਚਿੱਟੇ ਆਸਮਾਨ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ, ਤੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਪਵਨ। ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਖਿੜੇ, ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ 'ਚ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਗਿਰੇ ਹੋਏ ਮਨ ਮੁੜ ਸੰਭਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਨੇ ਆਸਮਾਨ ਤੋਂ ਬੱਦਲ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮਲ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਗੰਦਗੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤਪਸਵੀਆਂ ਤੋਂ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕ ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਮਕ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਰਕਤ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ ਆਰਾਮ ਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਪਰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚੰਗਾ ਪਾਣੀ ਰੋਕ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜੀਵ ਗहरे ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਵਾਲੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਕਾਲ ਦੀ ਘਟਨ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਵਿਗ੍ਰਹੀ, ਦਯਨਯ ਗ੍ਰਹਸਥੀ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ। ਪੌਦੇ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਆਪਣੀ ਮਿੱਟੀ ਤੇ ਸੁੱਕਣ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਸੁੰਨ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਰੀਆਂ ਚਲਾਂ ਮਿਟਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ 'ਚੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਨ, ਸਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਜੀਵਾਂ 'ਚੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕੁੰਦ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ 'ਚੋਂ ਦੇਹ-ਭਾਵ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦਾ। ਸਰਦ ਰੁੱਤ 'ਚ ਆਸਮਾਨ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਵਾਨ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮਨਾਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਚੰਨ, ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੀ ਅਖੰਡ ਚਮਕ ਨਾਲ ਅਸਮਾਨ 'ਚ ਚਮਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵ੍ਰਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ ਨਾਲ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਠੰਢੀ ਤੇ ਗਰਮ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਟਾ ਦਿੰਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਚੁਰਾ ਲਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ 'ਚ ਹੀ ਰਹੇ। ਸਰਦ ਰੁੱਤ 'ਚ ਗਾਂ, ਹਿਰਣ, ਪੰਛੀ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਪੌਦੇ, ਆਪਣੇ ਨਰਾਂ ਵਲੋਂ ਖੋਜੇ ਜਾਂਦੇ, ਵਧਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਰਮ ਨਾਲ ਫਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ ਫੁੱਲ ਸੂਰਜ ਦੇ ਉਗਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਪਰ ਰਾਤ-ਖਿੜੇ ਕਵਲ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ ਨਿਡਰ, ਪਰ ਚੋਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ। ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ 'ਚ ਤੇਉਹਾਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਪੱਕੇ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਕਰਕੇ। ਵਪਾਰੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਰਾਜੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਿਧ ਲੋਕ, ਮੀਂਹ ਰੁੱਤ ਦੇ ਰੋਕ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਰੀਰ-ਸਥਿਤੀ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਇਆ; ਪਹਿਲਾਂ ਬਣਾਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਰਚਨਾ-ਪਤੀ ਦੀ ਸਤਕਾਰ ਕਰਦੇ। "ਅਹਾ! ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਕਿੰਨਾ ਵਧੀਆ ਹੈ! ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸਥਾਪਿਤ ਹਨ, ਚਲੋ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੀਏ।" ਤਪ, ਗਿਆਨ, ਯੋਗ ਤੇ ਗਹਿਰੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹ੍ਰੀਕੇਸ਼, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਬਣਾਏ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਜੰਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਦਿੱਤਾ—ਕੀ ਸੀ ਉਹ? ਧਿਆਨ, ਯੋਗ, ਤਪ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵਿਰਕਤੀ ਦੀ ਵਧੀਕਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੌਸਮ ਦੀਆਂ ਬਦਲੀਆਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਲੀਲਾ, ਸਾਰੇ ਵਰਣਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਭਗਵਤ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਜਗਤ 'ਚ ਵਿਆਪਕ ਕਰਦੇ ਹਨ।