ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਮੌਸਮ ਬਦਲਿਆ, ਉਹ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਜੋ ਪੂਰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਮੁੜ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ—ਇੱਕ ਅਜ਼ਾਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਾਂਗ। ਧਰਤੀ ਹਰਿਆਲੀ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ, ਘਾਹ ਉੱਗ ਆਇਆ, ਲਾਲ ਇੰਦ੍ਰਾਗੋਪਾ ਕੀੜੇ ਤੇ ਛਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਸ਼ਰੂਮਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੋ ਗਈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋ ਗਈ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠੇ, ਪਰ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰੀ ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਦੀ ਲੀਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੇ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ। ਜਲ ਤੇ ਥਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਨਵੇਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਗੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਨਿਖਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਦੀ, ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਹਵਾ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਉੱਚੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਵਗਣ ਲੱਗੀ—ਇਹ ਉਹ ਅਧੂਰੇ ਯੋਗੀ ਦੇ ਮਨ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਹਾੜ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਪਈਆਂ, ਉਹ ਹਿਲੇ ਤੱਕ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਸਤੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਏ, ਪਛਾਣਣ ਔਖੇ ਹੋ ਗਏ—ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਵੇਦਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਕਲਿ-ਯੁਗ ਦੀ ਕਲਹ ਨੇ ਓਹਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਛਣਕਦੇ ਤੇ ਮਿਟ ਜਾਂਦੇ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਹਟ ਗਈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਨਿਰਗੁਣ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਿਰਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਲੱਗਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜਦੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਆਪਣੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚਮਕਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ ਸੀ—ਇਹ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਧਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲ ਚਮਕ ਗੁਆ ਲਵੇ। ਮੋਰ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਧੁੱਪ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਸੀ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ, ਮੁੜ ਤਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇਛਾਵਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬੱਗਲੇ ਠੰਡੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਤਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਰਥ ਉਮੀਦਾਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਜੋਰ ਨਾਲ ਕਿਨਾਰੇ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਿ-ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕਪਟੀਆਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਬੋਲਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਬੱਦਲ, ਹਵਾ ਦੇ ਚਲਣ ਨਾਲ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅੰਬਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਨੀ ਲੋਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਹੀ, ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਗਾਂਵਾਂ ਤੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਰਸ ਭਰੇ ਖਜੂਰ ਤੇ ਜੰਬੂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਲੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਆਇਆ। ਗਾਂਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਣ ਪੂਰੇ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੁਲਾਹਟ 'ਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭੀੜ ਲੱਗ ਪਈ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਲੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਦੇਖੀਆਂ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਕੋਲ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਧਾਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਦਰੱਖਤਾਂ ਜਾਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਦਰ ਗਿਆ ਤੇ ਮੂਲ, ਕੁੰਝ, ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਮਾਣ ਲਿਆ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੋਲ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਲਿਆਏ ਹੋਏ ਦਹੀਂ-ਚਾਵਲ ਖਾਂਦਾ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦਾ। ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਗਾਂ, ਬਲਦ ਤੇ ਬਛੜੇ, ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਇਸ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਰਹੇ, ਤੇ ਹੇਮੰਤ ਆ ਗਿਆ—ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼, ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ। ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ, ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਖਿੜਣ ਨਾਲ, ਪਾਣੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਸਥਿਤੀ ਮੁੜ ਪਾ ਲਈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮੁੜ ਸੰਭਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਰੁੱਤ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੈਲ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਗੰਦਗੀ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਤੋਂ ਮੈਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਇਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਨਿਰਪਾਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਕਈ ਵਾਰੀ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਘਟਣ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਘਟਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਉਹੀ ਜੀਵ ਹੇਮੰਤ ਦੀ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਸ ਵਿਚ ਨਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਗਰੀਬ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਬੂਟੇ ਆਪਣੀ ਮੈਲ ਤੇ ਸੁੱਕਾਪਣ ਛੱਡਦੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ ਹੇਮੰਤ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਿਅਾਪਾਰ ਰੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੰਧਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਹੇਮੰਤ ਦੀ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਹੋਈ ਤਪਸ਼ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕੁੰਦ ਨੇ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ-ਜਨਿਤ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਆਕਾਸ਼ ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਤਾਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਿਸਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸਤੋਗੁਣੀ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮਨਾਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਆਪਣੀ ਅਖੰਡ ਕਲਾ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦਾ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਠੰਡੀ ਤੇ ਗਰਮ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਲੈ ਲਏ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਗਾਂ, ਹਿਰਨ, ਪੰਛੀ, ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੂਟੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਾਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ, ਹੇਮੰਤ ਵਿੱਚ ਖਿੜ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਫਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ 'ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਿੜਣ ਵਾਲੇ ਕੁੰਵਰ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਲੋਕ ਰਾਜੇ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਨਿਡਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਪਰ ਡਾਕੂਆਂ ਦੇ ਡਰ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਚਮਕ ਉਠੀ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਰੀ ਦੀ ਕਲਾ ਨਾਲ ਪੱਕੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ। ਵਪਾਰੀ, ਰਿਸ਼ੀ ਤੇ ਰਾਜੇ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਲਈ ਨਿਕਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਿੱਧ ਪੁਰਸ਼ ਸਮੇਂ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੀ ਸੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।