ਮਹਾਨ ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਚਮਕ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਕਰੁਣਾ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਦਾਇਕ ਮੀਹ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮੀਹ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਿੱਜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ austerity ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਆਪਣੀ ਮਨਚਾਹੀ ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਮੁੜ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਜੁੱਗਨੂੰ ਹੀ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਵੈਦਿਕ ਗਿਆਨ ਨਾਸਟਿਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਸੁਣੀ, ਤਾਂ ਮੰਡੂਕ, ਜੋ ਚੁੱਪ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਰਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਹੋਣ 'ਤੇ ਮੁੜ ਉਚਾਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਜੋ ਸੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਲੀਕ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਮੁੜ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਮੁੜ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹਰੀ ਘਾਹ ਅਤੇ ਲਾਲ ਇੰਦ੍ਰਾਗੋਪਾ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਖੁੰਭਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਲੱਖਮੀ। ਖੇਤ, ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਮਾਣੀ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹ ਪਛਤਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਲ ਅਤੇ ਸਥਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਨਵੇਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਗੀ ਪਾ ਕੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਿਆ, ਜਦੋਂ ਕਈ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਪਕੁਆ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਰਜੋਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਹਾੜ, ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵੱਜਣ 'ਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕੰਬਦੇ—ਜਿਵੇਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੁੱਖ-ਸੰਤਾਪ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹਿਲਦੇ। ਰਾਹ, ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਵੈਦਿਕ ਮਾਰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਖੇਪਲੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਤੀਆਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵੀ ਪੁੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਟਿਕੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਸਨ। ਆਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ 'ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਗੁਣੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜਦੋਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਰੋਸ਼ਨ, ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਧਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ। ਮੋਰ, ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ, ਮੁੜ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਵਾਸਨਾ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਏ ਸਨ। ਸਾਰਸ ਪੰਛੀ ਠੰਢੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਲਾਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਰਥ ਆਸ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਘਰੇਲੂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਾਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵਗ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਨਾਸਟਿਕਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵੈਦਿਕ ਮਾਰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਦਲ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲ ਕੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਧਨ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਦੋਹਾਂ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਦੀ ਬੇਨਤੀ 'ਤੇ, ਢੁਕਵੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ, ਹਰਿ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਗਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਗਾਵਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪੱਕੀਆਂ ਖਜੂਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਮੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਣ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਏ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੁਲਾਹਟ 'ਤੇ ਸ਼ੀਘਰ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਣ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮਧੁ ਟਪਕ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇੜੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਧੁਨ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਜਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦੇ, ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ, ਕੁੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ। ਸਾਂਕਰਸ਼ਣ ਅਤੇ ਗਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਨੇੜੇ ਪਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਲਿਆਂਦੇ ਹੋਏ ਦਹੀਂ-ਭਾਤ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਗਾਵਾਂ, ਬਲਦ ਅਤੇ ਵੱਛੇ ਚਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਨਾਲ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਥਣਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਹੁਣ ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਈ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਦਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਸਾਫ਼ ਆਕਾਸ਼, ਸੁੱਚੇ ਜਲ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਹਵਾ ਨਾਲ। ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਕਮਲ ਖਿੜਦੇ ਹਨ, ਜਲ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਬੱਦਲਾਂ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ, ਮੈਲ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤਪੱਸਵੀ ਦੀ ਅਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਪਦਾਰਥ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਖੁਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾ ਰਹਿਤ ਮੁਨੀ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੰਗਲਮਈ ਪਦਾਰਥ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਢੁਕਵੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਘਟਣ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਘਟਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹੀ ਜੀਵ, ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਸ਼ਰਦ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਾਸ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਪੌਦੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੀ ਚਿਕਣਾਈ ਅਤੇ ਸੁੱਕਾਪਣ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੈਰ-ਆਤਮਿਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵੱਲੋਂ 'ਮੈਂ' ਅਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਦ ਆਉਣ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਜਦ ਸਭ ਚਲਾਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਮੁਨੀ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ਤੇ ਆਤਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਣ ਦੀ ਰੋਕ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਕੁੰਦ ਵ੍ਰਜ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਰਦ ਵਿੱਚ ਆਕਾਸ਼ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸੁੱਚੇ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸਤੋਗੁਣੀ ਮਨ ਬ੍ਰਹਮਨਾਦ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਅਟੁੱਟ ਚਕਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਣੀ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਇਕੋ ਸਮੇਂ ਠੰਢੀ ਤੇ ਗਰਮ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਪੀੜਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਗੋਪੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੇ ਚੁਰਾ ਲਏ, ਉਹ ਨਹੀਂ।