ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਪ੍ਰੇਮੀਓ, ਕਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁੜ ਅਤੇ ਕੁੜ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਦਇਆਯੋਗ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਸਵਾਮੀ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਹੜਾ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਹ ਉਲਟ ਹੈ। ਉਧਵ ਜੀ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉਚਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੁਣ ਗੁਣ ਅਤੇ ਦੋਸ਼ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਕੋਈ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਲੱਭੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਇਕ ਵੱਡਾ ਦੋਸ਼ ਹੈ; ਪਰ ਸੱਚਾ ਗੁਣ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਗੋਪਾਂ ਨੇ ਗਵਾਲਣਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਾਮਾਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ—ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੰਭਾ ਦਾਨਵ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੱਡੇ ਗੋਪ ਤੇ ਗੋਪੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ-ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੀਂਹ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਾਗ ਪਏ, ਅੰਬਰ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੱਜਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਅਸਮਾਨ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗਰਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ। ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਿਆਂ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਪਾਣੀ ਵਾਪਸ ਵਰਸਾਇਆ। ਮੋਟੇ ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ, ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਉਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਇਆ ਦੀ ਵਰਖਾ। ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਪਾ ਕੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਜੁਗਨੂ ਹੀ ਚਮਕਦੇ, ਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਵਧਣ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੌਨ ਰਹੇ ਮੇਡਕ ਟਰ ਟਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਜਪ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਜੋ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਈਆਂ, ਹੁਣ ਮੁੜ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਤੰਤਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹਰੀ ਘਾਸ ਤੇ ਲਾਲ ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਰੰਗੀਨ ਹੋ ਗਈ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਵਾਂਗ। ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਪੱਕੀ ਫ਼ਸਲ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਉਹ ਮਾਣੀ ਲੋਕ, ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਜਲ-ਥਲ ਦੇ ਜੀਵ ਨਵੇਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਗੀ ਪਾ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦਰਿਆ, ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਤ ਹੋ ਕੇ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਇਹ ਅਣਪੱਕੇ ਯੋਗੀ ਦੇ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਰਜ-ਤਮ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਪਈਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਹਿਲੇ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਡੋਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਰਸਤੇ ਘਣੀ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਏ, ਪਛਾਣਣ ਔਖੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ ਤੇ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਛਿਨ ਭਰ ਲਈ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਅਸਥਿਰ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭਾਉ ਵੀ ਕਦੇ ਕਦੇ ਟਿਕਾਉ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਭਾਵੇਂ ਪਤੀ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਹੋਣ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਰੰਗ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਰੰਗੀਨ ਲੱਗਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਨਿਰਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗੁਣੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਚਮਕਿਆ ਨਹੀਂ; ਜਿਵੇਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਤੇਜ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ। ਮੋਰ ਬੱਦਲ ਆਉਣ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਤਪੇ ਤੇ ਉਦਾਸ ਸਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਆਸ ਵਿੱਚ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੇ ਜਦ ਮੂਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ, ਉਹ ਮੁੜ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਹੋ ਗਏ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੁੱਕੇ ਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਬਗਲੇ ਠੰਢੇ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਰਥ ਆਸਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਡੀਆਂ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕਿਨਾਰੇ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਕੁਟਿਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਝੂਠੀ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਦਲ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਖਾ ਵਰਸਾਉਂਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਾਤਾ ਲੋਕ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ, ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਗਾਵਾਂ ਤੇ ਗੋਪਾਂ ਨਾਲ, ਪੱਕੀਆਂ ਖਜੂਰਾਂ ਤੇ ਜੰਬੂਆਂ ਵਾਲੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਮੌਜਾਂ ਮਨਾਈਆਂ। ਗਾਵਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਣ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਏ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੁਲਾਹਟ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਚਲੀਆਂ, ਥਣਾਂ ਤੋਂ ਦੂਧ ਟਪਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮਧੂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਨੇੜੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੇ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਦ ਮੀਂਹ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਜਾਂ ਗੁਫਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈ, ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੂਲ, ਕੰਧਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੇ ਹੋਰ ਗੋਪਾਂ ਨਾਲ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਕੋਲ, ਦਹੀਂ-ਚਾਵਲ ਖਾਂਦੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਵੰਡਦੇ। ਹਰੀ, ਰਾਮ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਗਾਵਾਂ, ਬਛੜੇ ਤੇ ਸਾਂਡ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਥਣ ਭਾਰੀ ਹੋ ਗਏ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਮੂੰਦ ਕੇ ਚਰਦੇ ਰਹੇ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਰ ਰੌਣਕਦਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਪਤਝੜ ਆ ਗਿਆ—ਅਸਮਾਨ ਨਿਰਮਲ, ਪਾਣੀ ਸੁੱਚਾ, ਹਵਾ ਹੌਲੀ। ਪਤਝੜ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ ਖਿੜ ਗਏ, ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਮੁਢਲੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਯੋਗ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਤਝੜ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਬੱਦਲ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੈਲ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਗੰਦਗੀ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਤੋਂ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀ ਪਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਾੜਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਆਪਣਾ ਪਾਣੀ ਛੱਡਿਆ, ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਸਮੇਂ-ਸਿਰ ਗਿਆਨ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਜੀਵ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ, ਉਹ ਪਾਣੀ ਘੱਟ ਹੋਣ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਮੂਰਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਉਮਰ ਘਟਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਡੂੰਘੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਤਝੜ ਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੀ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਨਿਯੰਤਰਿਤ, ਨਿਰਾਸ਼ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਸਾਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਚੱਕਰ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।