ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਸਾਧੂ-ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਇਹ ਰਾਹ ਸਵਰਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਰਾਹ ਵੈਕੁੰਠ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਰਾਹ ਦਾ ਅਸਲੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰ ਇਹ ਰਾਹ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉੱਚਾ ਕਰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਤੈਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਅੱਜ ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਹਵਨ-ਯੱਗ ਆਦਿ ਕਰਕੇ, ਕੁਝ ਤਪ ਕਰਕੇ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਠ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਾਥਾ ਸੁਕਾਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਗਾਈ ਹੈ, ਭਗਵਤ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਭਗਵਤ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਵੱਡਾ ਬਲ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਗਵਤ ਮਾਰਗ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ, ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਹਾੜ ਸਾਹਮਣੇ ਭੱਜਦੇ ਭੇੜਿਆਂ ਵਾਂਗ, ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ, ਘਰ-ਘਰ, ਮਨੁੱਖ-ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜਦੋਂ ਵੇਦ, ਵੈਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਪਾਠ-ਕਥਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਹ ਤ੍ਰਿਣ-ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੇ, ਤਾਂ ਭਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਇਹ ਤੱਤ ਜਾਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਤ ਦੀ ਹਰ ਕਥਾ, ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਹੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਰਨ ਆਏਆਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਇੱਥੇ ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਕੁਮਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਵੇਦ ਅਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸਾਰ ਤੋਂ ਭਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ, ਆਪਣਾ ਅਲੱਗ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੱਖ ਚਮਕਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਜੜ ਤੋਂ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਸੁਆਦ ਪੌਦੇ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਫਲ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸੁਆਦ ਮਿਲਦਾ ਨਹੀਂ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਜਦ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਪਰ ਨਿਕਲਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਚੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਿਕਲਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਭਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਗੰਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੀਨੀ ਹਰ ਥਾਂ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰੀ ਹੋਣ ‘ਤੇ ਹੀ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਭਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਗਵਤ ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਹੈ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਵੇਦ, ਵੈਦਾਂਤ ਪੜ੍ਹ ਲਏ, ਜੋ ਗੀਤਾ ਦਾ ਕਰਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਜਦੋਂ ਦੁੱਖੀ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਵਿਆਸ ਜੀ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਭਟਕਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ, ਉਹ ਚਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਬਾਦਰਾਯਣ (ਵਿਆਸ) ਤੁਰੰਤ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਕਿਉਂ ਹੋਇਆ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੁੱਛਿਆ? ਭਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਸੋਗ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਦੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਭਾਗਵਤੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਆਕੁਲਤਾ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੀਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੰਕਾਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਭਗਵਤ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਭਗਤ ਦਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ। ਮੈਂ ਇਹ ਗਿਆਨ-ਯੱਗ ਕਿੱਥੇ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਜਗ੍ਹਾ ਦੱਸੋ। ਸੁਕਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਹੀ ਦੱਸ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ? ਉਥੇ ਕਿਹੜਾ ਵਿਧਾਨ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ। ਕੁਮਾਰ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਨਾਰਦ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ। ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਨੇੜੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਆਨੰਦ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਿੱਧ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਥਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰਖ਼ਤਾਂ, ਬੇਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਥਾਂ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਹੈ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਕੰਵਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਨੇੜਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰ-ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦੀ। ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਬੁੱਢਾ ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਰੱਖ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਸੋਚ ਕੇ, ਕਥਾ ਕਰੇਗਾ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਭਗਤੀ ਆ ਜਾਵੇਗੀ। ਜਿਥੇ ਭਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਥਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ, ਭਗਤੀ-ਗਿਆਨ-ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਜੋੜੀ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਮਾਰ ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਮਿਲਕੇ ਤੁਰੰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਭਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਸਕਣ। ਜਦ ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮਾਨਵ ਲੋਕ, ਦੇਵ ਲੋਕ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਮਚ ਗਈ। ਭਗਵਤ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਸਭ ਉੱਥੇ ਦੌੜੇ, ਪਰ ਵੈਸ਼ਣਵ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚੇ। ਭ੍ਰਿਗੁ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਚ੍ਯਵਨ, ਗੌਤਮ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ, ਦੇਵਲ, ਦੇਵਰਾਤ, ਰਾਮ, ਗਾਧੀ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਾਕਲ, ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਪੁੱਤਰ, ਅਤ੍ਰਿ ਤੇ ਪਿਪ੍ਪਲਾਦ ਆਦਿਕ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਚੇਲਿਆਂ ਅਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਵੇਦਾਂ, ਵੈਦਾਂਤਾਂ, ਮੰਤ੍ਰਾਂ, ਤੰਤ੍ਰਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ, ਦਸ ਤੇ ਸੱਤ ਪੁਰਾਣੇ, ਅਤੇ ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਆ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਗੰਗਾ ਆਦਿ ਨਦੀਆਂ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਆਦਿ ਸਰੋਵਰ, ਤੀਰਥ, ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਦੰਡਕ ਆਦਿ ਜੰਗਲ ਵੀ ਆ ਗਏ। ਪਹਾੜ ਆਦਿ, ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਦਾਨਵ ਆਦਿ ਵੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਪਰ ਉਹ ਭਾਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਭ੍ਰਿਗੁ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਕੇ ਲਿਆਇਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਵਲੋਂ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਕੁਮਾਰ ਸਾਰੇ ਦੀ ਵਧਾਈ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਵੈਸ਼ਣਵ, ਵੈਰਾਗੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਅੱਗੇ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਹੋਏ।