ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਪਿਆਰੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਰਮ ਗਿਆਨੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚੀ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਦਾ ਅੰਤ ਕੀ ਹੈ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਸਦਾ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਇਹ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੋਖ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਰਸਤਾ ਤਾਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਜੇ ਮਨ ਭਟਕ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਾਰਗ ਗਲਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਸਵਰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਰਕ ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਦੋਸਤ, ਅਧਿਆਪਕ ਤੇ ਆਪਾ—ਇਹ ਸਭ ਇਕ ਹੀ ਹਨ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਹੀ ਘਰ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਅਸਲ ਧਨਵਾਨ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਕੋਲ ਸੰਤੋਖ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਹ ਦਇਆ ਜੋਗ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਸਲ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਲਟ ਹੈ। ਉਧਵ ਜੀ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜਾ ਗੁਣ ਵਿਚ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਲੱਭੇ, ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਗੁਣ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੋਸ਼ ਤੇ ਗੁਣ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਗੌਲਿਆਂ ਨੇ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਾਰਜ ਸੁਣਾਏ—ਕਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਈ ਤੇ ਪ੍ਰਲੰਭਾਸੁਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੱਡੇ ਗੌਲ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ-ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਫਿਰ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ। ਸਮੂਹ ਜੀਵ ਜਾਗ ਪਏ, ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਗੱਜਣ ਵਾਲੀ ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉੱਤਰੀ। ਅਸਮਾਨ ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਿਆ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ। ਸਮਾਂ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਪਾਣੀ ਵਾਪਸ ਵਰਸਾਇਆ। ਬੜੇ ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨਦਾਇਕ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾਊਂਦੇ ਹਨ। ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਮੀਂਹ ਜਿਵੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਮਿਲਣ ਤੇ ਤਾਜ਼ਗੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਚ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਜੁਗਨੂ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਗ੍ਰਹਿ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪਾਪ ਕਾਰਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੁਣਕੇ, ਚੁੱਪ ਹੋਏ ਡੱਡੂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਆਵਾਜ਼ 'ਚ ਟਰਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਦਰਿਆਵਾਂ, ਜੋ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਤੇ ਰਸਤੇ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹਰੀ ਘਾਹ ਤੇ ਲਾਲ ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ, ਛਾਂ ਮਸ਼ਰੂਮਾਂ ਦੀ—ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਵਾਂਗ ਸੀ। ਖੇਤਾਂ 'ਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਜਲ-ਥਲ ਦੇ ਜੀਵ ਤਾਜ਼ਾ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਹਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨਿਖਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦਰਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਝਰਨੇ ਮਿਲ ਗਏ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂ ਮਾਰਦੇ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਅਪਕੁਕ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ, ਰਾਗ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਪਹਾੜ, ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾ ਕੇ ਵੀ ਹਿਲੇ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਚ ਲੀਨ ਮਨੁੱਖ ਵਿਪਤੀਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਡੋਲਦੇ। ਰਸਤੇ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਏ, ਪਛਾਣ ਨਾ ਆਈ—ਜਿਵੇਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸੰਬੰਧ ਵੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਛਣਕਦੇ ਤੇ ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਹਨ, ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਣ, ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਅਸਮਾਨ ਵਿਚ ਇੰਦ੍ਰਧਨੁਸ਼ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਜਾਪਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਗੁਣੀ ਜਾਪਦਾ। ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਚਮਕ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦਾ—ਜਿਵੇਂ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਤੇਜ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ। ਮੋਰ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦੇ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ, ਜੋ ਧੁੱਪ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਭਗਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖ਼ਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ, ਮੁੜ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਹੋ ਗਏ; ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਬਗਲੇ ਠੰਢੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਝੀਲਾਂ ਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿਚ ਆਰਾਮ ਨਾਲ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਵਿਅਰਥ ਆਸਾਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੀਂਹ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬੰਧ ਬਣੇ ਨਾ ਰਹੇ, ਟੁੱਟ ਗਏ—ਜਿਵੇਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਮਲੇਛਾਂ ਦੇ ਝੂਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਵੇਦ ਮਾਰਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬੱਦਲ, ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਲਦੇ, ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਪਾਣੀ ਵਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਦੌਲਤ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਦੁਜਿਆਂ ਦੀ ਮੰਗ ਤੇ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਗਾਂਆਂ ਤੇ ਗੌਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੱਕੀਆਂ ਖਜੂਰਾਂ ਤੇ ਜਾਮੁਨ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣ ਆਇਆ। ਗਾਂਆਂ, ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਨਾਲ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਲਦੀਆਂ, ਪਰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਬੁਲਾਹਟ 'ਤੇ ਤੁਰੰਤ ਆ ਗਈਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਥਣ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹਦ ਨਾਲ ਟਪਕਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਕੋਲ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪਾਣੀ ਡਿੱਗਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਮੀਂਹ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖੋਹਾਂ ਜਾਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਉਥੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੰਨੇ, ਕੁੰਦੀਆਂ ਤੇ ਫਲ ਖਾਂਦੇ। ਸੰਕਰਸ਼ਣ ਤੇ ਹੋਰ ਗੌਲਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਹ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਪਾਣੀ ਕੋਲ, ਦਹੀਂ-ਚਾਵਲ ਖਾਂਦੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ। ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਹੋਏ, ਜਦ ਗਾਂ, ਬਛੜੇ ਤੇ ਬਲਦ ਚਰਦੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ—ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਥਣਾਂ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ। ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵੇਖੀ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਸੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਇਸ ਦਾ ਸੋਭਾ ਵਧਾਇਆ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਵ੍ਰਜ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ, ਤਦ ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਆ ਗਈ—ਸਾਫ਼ ਅਸਮਾਨ, ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ। ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਵਿਚ, ਜਦ ਕਮਲ ਖਿੜੇ, ਪਾਣੀ ਆਪਣੀ ਮੂਲ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਪਤਿਤ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਸੁਧਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਰਦ ਨੇ ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਬੱਦਲ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਮੈਲ, ਤੇ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਗੰਦਗੀ ਹਟਾ ਦਿੱਤੀ—ਜਿਵੇਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਭਗਤੀ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਤੋਂ ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸੰਪਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਜੋਤ ਨਾਲ ਚਮਕਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਜੋਗੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।