ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਅਜੀਬ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਾਪਰਿਆ। ਵਿਅਾਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਆਦਰਨੀਯ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ, ਅਚਾਨਕ ਉਥੇ ਆ ਗਏ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਦੇ, ਨਿਰਲੇਪ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੂਪ-ਰੰਗ, ਚਾਲ-ਢਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਤੇ ਅਣਪਛਾਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਵਿਅੰਗ ਵਾਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲ ਦੇ ਜਵਾਨ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰ, ਹੱਥ, ਰਾਨਾਂ, ਬਾਂਹਾਂ, ਮੋਢੇ ਤੇ ਗੱਲਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਰਮ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਸੁਡੋਲ ਤੇ ਆਕਰਸ਼ਕ, ਅੱਖਾਂ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ, ਕੰਨ ਉੱਚੀ ਨੱਕ ਦੇ ਬਰਾਬਰ, ਭੌਂਹਾਂ ਸੁਹਣੀਆਂ, ਚਿਹਰਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਤੇ ਗਲ ਸਾਂਪ ਦੀ ਘੰਟੀ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਛਾਤੀ ਚੌੜੀ ਤੇ ਉੱਚੀ, ਨਾਭੀ ਗਹਿਰੀ ਤੇ ਭੰਵਰ ਵਾਲੀ, ਪੇਟ ਗੋਲ ਤੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਲਕੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਨੰਗੇ ਸਨ, ਵਾਲ ਚਿਹਰੇ 'ਤੇ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਝੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੰਗਤ ਗੂੜ੍ਹੀ, ਜਵਾਨੀ ਸਦਾ ਤਾਜ਼ਾ, ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲਕਾਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਇਤਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜੋ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਵੀ ਸਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਅਗਾਧ ਭੇਦ ਕਰਕੇ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ। ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿ਷्णੁਰਾਤਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵਧਾਈ ਦਿੱਤੀ। ਜਦ ਬੇਸਮਝ ਔਰਤਾਂ ਤੇ ਬੱਚੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵੱਡੀ ਅਸਨ ਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਰਾਜਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਚੰਨ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਨ ਆਪਣੇ ਚਾਰੀਂ ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਭਗਤ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਗਏ, ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਨਮਰ ਵਚਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਆਮ ਖ਼ਤਰੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸੇਵਾ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।” “ਤੁਹਾਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਘਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਖਣਾ, ਛੂਹਣਾ, ਪੈਰ ਧੋਣਾ ਜਾਂ ਅਸਨ ਆਦਿ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਅਤਿ ਉੱਚੀ ਗੱਲ ਹੈ।” “ਤੁਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਦੈਤਿਆ ਦਾ ਨਾਸ।” “ਮੇਰੀ ਕਾਮਨਾ ਹੈ ਕਿ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਜੋ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।” “ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਆਮ ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਹੜੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇੜੇ ਹਨ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਜਗਤ ਦੇ ਤਿਆਗੀ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ, ਪੂਰਨ ਯੋਗੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸੀ?” “ਇਸ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਆਚਾਰਯ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਮੌਤ ਨੇੜੇ ਹੋਣ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ, ਕਿਹੜਾ ਧਿਆਨ, ਕਿਹੜੀ ਸੇਵਾ, ਕਿਹੜੀ ਯਾਦ, ਕਿਹੜੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ?” “ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।” “ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣਾ ਘਰੇਲੂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਗਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੋਹਣ ਵੇਲੇ ਵੀ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਰਮ ਤੇ ਆਦਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਾਦਰਾਯਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ, ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੇ—"ਲਛਮੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ–ਸਵੈਤੰਤਰਤਾ ਆਦਿ; ਸੁਖ ਦੁੱਖ ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਤਾਂ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।” “ਮੂਰਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਰਾਹ ਵੇਦ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਚੰਚਲਤਾ ਗਲਤ ਰਸਤਾ ਹੈ; ਸਤੋਗੁਣ ਦਾ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੀ ਸਵਰਗ ਹੈ।” "ਨਰਕ ਹਨ–ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ; ਮਿੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਆਪ–ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ ਹਨ। ਘਰ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਹੈ, ਤੇ ਅਸਲ ਧਨੀ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਗੁਣਵਾਨ ਹੈ।” "ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੈ ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ; ਦੁਖੀ ਉਹ ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਵਾਮੀ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਉਸ ਦਾ ਉਲਟ ਹੈ।” "ਹੇ ਉਧਵ! ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਤੇ ਕੀ ਜ਼ੋਰ ਦੇਣਾ? ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਦੇਖਣਾ ਆਪੇ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੇ ਗਾਵਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੇ ਬਲਰਾਮ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਕਾਰਜ ਸੁਣਾਏ—ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਈ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲੰਭਾ ਦੈਤ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਗੋਪ ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਆਏ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਾਗ ਪਏ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਅਸਮਾਨ ਤੇ ਧਰਤੀ ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸਮਾਨ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀਆ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਤੇ ਗੱਜਣ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਮੰਦ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਬ੍ਰਹਮ। ਜਦ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਪਾਣੀ ਵਾਪਸ ਵਰਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ, ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮੀਂਹ ਵਰਸਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਦਇਆ ਆਪ ਵਰਸ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੁੱਕੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ, ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਸਰੀਰ, ਇੱਛਤ ਫਲ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਜੁਗਨੂੰ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਤਾਰੇ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਕਲੀ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ ਪਾਪ ਕਾਰਨ, ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਜੋਤ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੀ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗੱਜਣ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੰਡੂਕ ਜੋ ਚੁੱਪ ਸਨ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਟਰਣ ਲੱਗ ਪਏ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਜੋ ਸੁੱਕ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ, ਫਿਰ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦੌਲਤ ਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਹਰੀ ਘਾਹ, ਲਾਲ ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜਿਆਂ ਤੇ ਖੁੰਭਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸੁਭਾਗ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੋਵੇ। ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿਸਾਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਗਰਵਾਲੂ ਜੋ ਭਾਗ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ। ਸਾਰੇ ਜਲ ਤੇ ਥਲ ਦੇ ਜੀਵ, ਨਵੇਂ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਗੀ ਪਾ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਦੀ, ਕਈ ਨਦੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਕੇ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਪੱਕੇ ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਰਾਗ ਨਾਲ ਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਪਈਆਂ, ਪਰ ਉਹ ਹਿਲੇ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਹਾਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕ ਗਈਆਂ, ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਆਈ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਵੇਦ, ਕਲਹ ਨਾਲ ਓਝਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਵੀ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਣ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰਧਨੁਸ਼ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਗੁਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੇ ਨਿਰਗੁਣ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਗੁਣਵਾਨ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਚੰਨ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਓਝਲ ਸੀ, ਚਮਕਿਆ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਲੀਲਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ, ਹਰ ਪਲ, ਹਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।