ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਬੈਠਿਆ, ਅਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਫੁੱਲ ਛਿੜਕਦੇ, ਅਤੇ ਨਗਾਰੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਵੱਜਣ ਲੱਗੇ। ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਜੋ ਉਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੰਦੇ, ਤੇ ਕਹਿੰਦੇ, “ਇਸ ਦਾ ਵਿਵਹਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੈ; ਇਹ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹਨ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਲਾਹੀਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ, “ਇਹ ਕੋਈ ਅਜੀਬ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਕਿ ਜੋ ਲੋਕ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਰਾਜ-ਮੁਕਟ ਵਾਲਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਚਾਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।” ਉਹ ਅੱਗੇ ਕਹਿੰਦੇ, “ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇੱਥੇ ਰਹਾਂਗੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ; ਫਿਰ ਇਹ ਪਰਮ ਭਗਤ ਪਰਮ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਗਾ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਮੋਹ ਜਾਂ ਦੁਖ ਨਹੀਂ।” ਇਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਮਧੁਚੂਦਾ ਦੇ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਤ੍ਰੁੱਟੀ ਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਾਗਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਕਰਮ ਸੁਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਸਭ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ, ਮਕਸਦ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਭਲਾਈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸਵਭਾਵ ਹੈ।” ਫਿਰ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਤਵ ਹੈ? ਜੋ ਇੱਥੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ‘ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ।” ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਆਦਰਨੀਯ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਚਾਨਕ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਉਮੀਦ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਲਾਭ ‘ਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਅਤੇ ਮਜ਼ਾਕੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ‘ਚ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿਰਫ਼ ਸੋਲਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ, ਨਰਮ ਪੈਰ, ਹੱਥ, ਟੰਗਾਂ, ਬਾਂਹਾਂ, ਮੋਢੇ, ਅਤੇ ਗਲ੍ਹਾ ਵਾਲੇ, ਸੁੰਦਰ ਅੰਗਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਲੰਬੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਉੱਪਰ ਉਠੀਆਂ ਨੱਕ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਕੰਨ, ਸੋਹਣੀਆਂ ਭਵਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰਾ, ਤੇ ਸੰਗੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਲ੍ਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਚੌੜੀ ਤੇ ਉੱਚੀ ਛਾਤੀ, ਡੂੰਘਾ ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਨਾਭੀ, ਮੋਢਾ ਤੇ ਨਰਮ ਪੇਟ, ਕਪੜੇ ਰਹਿਤ, ਵਾਲ ਚਿਹਰੇ ‘ਤੇ ਫੈਲਿਆ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਵਰਗਾ ਰੂਪ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਨੌਜਵਾਨ ਸੋਭਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਜ਼ਾ, ਅੰਗਾਂ ‘ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਮੋਹਕ ਮੁਸਕਾਨ, ਜੋ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਖਿੱਚ ਲੈਂਦੀ। ਰਿਸ਼ੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਉਹਦੇ ਵੱਡੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਲੁਕਿਆ ਦੇਖ, ਆਪਣੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਉਠ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ, ਵਿਸ਼ਨੂਰਾਤਾ, ਉਸ ਆਦਰਨੀਯ ਮਹਿਮਾਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ, ਤੇ ਜਦ ਅਣਜਾਣ ਬੱਚੇ ਤੇ ਨਾਰੀਆਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਸੀਟ ‘ਤੇ ਬਠਾ ਕੇ ਆਦਰ ਦਿੰਦਾ। ਉਥੇ, ਬ੍ਰਹਮਰਸ਼ੀਆਂ, ਰਾਜਰਸ਼ੀਆਂ, ਤੇ ਦੇਵਰਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਚਾਨਣ ਕਰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਤਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਰਾਜਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਗਤ, ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ ਬੈਠਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਟੱਲ। ਰਾਜਾ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅੱਜ ਅਸੀਂ, ਸਧਾਰਣ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣਕੇ, ਆਪਣੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲਿਆ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ, “ਤੁਹਾਡਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ ਹੀ ਘਰ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੇਖਣ, ਛੂਹਣ, ਪੈਰ ਧੋਣ ਜਾਂ ਸੀਟ ਦੇਣ ਦਾ ਕੀ ਗੁਣ?” “ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ, ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਨਾਲ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਤੁਰੰਤ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ।” “ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਜੋ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੇ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਾਸੀ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ।” “ਵਰਨਾ, ਅਸੀਂ ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਮਾਨਵ, ਤੁਹਾਡੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਕਿਵੇਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਅਵਿਆਕਤ ‘ਚ ਮਨ ਲਗਾ ਕੇ, ਪੂਰਨ ਹੋਕੇ, ਜੰਗਲ ‘ਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ?” “ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਯੋਗੀਆਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਅਧਿਆਪਕ, ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ: ਮੌਤ ਨੇੜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?” “ਕੀ ਸੁਣਨਾ, ਉਚਾਰਨਾ, ਕਰਨਾ, ਯਾਦ ਕਰਨਾ, ਜਾਂ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ? ਜਾਂ, ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਵਿਰੁੱਧ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਦੱਸੋ।” “ਨਿਸ਼ਚਿਤ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਘਰਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ‘ਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਸਮੇਂ ਵੀ ਨਹੀਂ।” ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਨਰਮ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛੇ ਗਏ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ, ਬਾਦਰਾਯਣ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਮਹਾਨ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ, “ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਆਦਿ; ਸੁਖ ਦੁੱਖ ਦਾ ਅੰਤ ਹੈ। ਦੁੱਖ ਸੁਖ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਬੰਨ੍ਹ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।” “ਮੂਰਖ ਸਰੀਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਆਪ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ; ਮੇਰਾ ਰਸਤਾ ਵੇਦ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਭਟਕਣ ਗਲਤ ਰਸਤਾ; ਸਤਵ ਗੁਣ ਦਾ ਉਤਥਾਨ ਹੀ ਸਵਰਗ ਹੈ।” “ਨਰਕ ਹਨ ਹਨੇਰਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ; ਮਿਤ੍ਰ, ਅਧਿਆਪਕ, ਤੇ ਆਪ ਇੱਕ ਹਨ। ਘਰ ਸਰੀਰ ਹੈ; ਮਨੁੱਖਤਾ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਧਨ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਧਨਵਾਨ ਹੈ।” “ਉਹ ਗਰੀਬ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਨਹੀਂ; ਦਇਆਲੁ ਹੈ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅਟੁੱਟ ਹੈ, ਉਹ ਮਾਲਕ ਹੈ; ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਣਾ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ।” “ਉਧਵ, ਤੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਗੁਣ ਤੇ ਤ੍ਰੁੱਟੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ‘ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕਿਉਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੀਏ? ਗੁਣਾਂ ‘ਚ ਤ੍ਰੁੱਟੀ ਵੇਖਣਾ ਆਪੇ ‘ਚ ਤ੍ਰੁੱਟੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਣ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।” ਸ਼ੁਕਦੇਵ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਗੌਲਿਆਂ ਨੇ ਨਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਵਾਂ ਭਰਾਵਾਂ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ—ਦੇ ਅਦਭੁੱਤ ਕਰਮ ਸੁਣਾਏ: ਕਿਵੇਂ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਬੁਝਾਈ, ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲੰਭਾ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਗੌਲੇ ਤੇ ਨਾਰੀਆਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵ੍ਰਜ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਦੇਵਤਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਫਿਰ ਮੀਂਹ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਾਗੇ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਮਕਣ ਲੱਗੀਆਂ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ। ਅਕਾਸ਼, ਗੂੜ੍ਹੇ ਬੱਦਲਾਂ ਨਾਲ, ਬਿਜਲੀ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਤੇ ਗੱਜਦੇ ਗਰਜਨ ਨਾਲ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ। ਜਦੋ ਸਮਾਂ ਆਇਆ, ਬੱਦਲਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅਠ ਮਹੀਨੇ ਚੁੱਕਿਆ ਪਾਣੀ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਵਹਾ ਦਿੱਤਾ। ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ, ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ, ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ, ਜੀਵਨ-ਦਾਇਕ ਮੀਂਹ ਪਾ ਰਹੇ, ਜਿਵੇਂ ਦਇਆ ਆਪ। ਧਰਤੀ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਸੁੱਕੀ ਤੇ ਪੜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਭਿੱਜ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਤਪਸਿਆ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਈ ਦੇਹ, ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਮਿਲਣ ‘ਤੇ ਮੁੜ ਤੰਦਰੁਸਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਤ ਦੇ ਆਰੰਭ ‘ਚ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਜਗਨੂ ਚਮਕਦੇ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਕਲੀ ਯੁਗ ‘ਚ ਪਾਪ ਕਾਰਨ, ਵੇਦ ਕਪਟੀਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦੇ। ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬੱਦਕ, ਜੋ ਚੁੱਪ ਸਨ, ਮੁੜ ਟਰ-ਟਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ—ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਮੁੜ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ, ਜੋ ਸੁੱਕ ਗਈਆਂ ਤੇ ਆਪਣੀ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਗਈਆਂ, ਮੁੜ ਵਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਆਜ਼ਾਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਧਨ ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤੀ। ਧਰਤੀ, ਘਾਹ ਨਾਲ ਹਰੀ, ਇੰਦਰਗੋਪ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਲਾਲ, ਤੇ ਖੁੰਬੀਆਂ ਨਾਲ ਛਾਂਵੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਰਗਾ। ਖੇਤ, ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੇ, ਪਰ ਉਹ ਅਹੰਕਾਰੀ, ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਪਛਤਾਵਾ।