ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਉਸ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਓ।" ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹਿਆ, “ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸੁਖ ਸਭ ਵਰਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ, ਕਿਵੇਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?” ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ਿ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਲਿਆਓ। ਇਹ ਸਾਧਨ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, “ਤੁਸੀਂ ਭਗਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਹੀਰਾ ਹੋ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਹੋ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਚੰਨਣ ਹੋ।” ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਹੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਤੇ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹਨ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੀ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਵਰਗ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਵੈਕੁੰਠਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਵਧੀਕ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।” ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਵਾਇਆ, “ਉਹ ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਖੇ ਵਿਖੇ ਸਮਝਾਵਾਂਗੇ। ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਕੇ ਸੁਣੋ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਯਗਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਯੋਗ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਠ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਯਗਨ ਵਡਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸੁਕਦੇਵ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ।” ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਕਲਿ ਯੁਗ ਦੀਆਂ ਸਭ ਗਲਤੀਆਂ, ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਹਾੜ ਨਾਲ ਭੇੜਾਂ ਵਾਂਗ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ, ਪਿਆਰ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ, ਘਰ-ਘਰ, ਵਿਅਕਤੀ-ਵਿਅਕਤੀ ਵਿੱਚ ਖੇਡਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਜੇ Vedas, Vedanta ਅਤੇ Gita ਦੇ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪੁਟੀ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?” ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਪਾਠ ਤੋਂ, ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, Vedas ਦਾ ਭਾਵ ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ, ਮੇਰੀ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਇੱਥੇ ਦੇਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਸੀਂ ਸਰਣ ਆਏ ਹੋਏਆਂ ਉੱਤੇ ਦਯਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ।” ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “Vedas ਤੇ Upanishads ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਸਾਰ ਤੋਂ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ, ਤੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਉੱਤਮ ਫਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੂਲ ਤੋਂ ਟਿੱਪ ਤੱਕ ਰਸ ਪੂਰਾ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਆਨੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਸਭ ਨੂੰ ਰਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।” ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਵਧੇਰੇ ਉਦਾਹਰਣ ਦਿੱਤੇ, “ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ ਤੇ ਹੀ ਚੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਗੰਨੇ ਵਿੱਚ ਚੀਨੀ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਵੱਖਰਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਗਵਤ ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਲੋਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।” ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜੋ Vedas, Vedanta ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਜੋ Gita ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਤਾਂ Vyasa ਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵਿਅਕਤ ਕਰ ਬੈਠੇ। ਫਿਰ, ਤੁਸੀਂ ਚਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, Bādarāyaṇa ਤੁਰੰਤ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਡੀ ਹੈਰਾਨੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਨੂੰ ਸੁਣੋ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਭਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਭਗਤਾਂ ਵਲੋਂ ਗਾਈਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤਿ ਲਈ—ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸਰਣ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ, ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਇਕੱਠੀ ਹੋਈ ਭਾਗ ਅਨੁਕੂਲ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ, ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।” ਭਾਗਵਤ ਮਹਾਤਮਿਆ ਦਾ ਤੀਜਾ ਅਧਿਆਇ ਆਇਆ। ਉੱਥੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ, “ਜੋ ਭਗਤ Sanaka ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਪਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਯਗਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਸੁਕਦੇਵ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪੂਰੇ ਮਨ ਨਾਲ। ਇਹ ਯਗਨ ਕਿੱਥੇ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ। ਸੁਕਦੇਵ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਹਨਾਂ ਵਲੋਂ ਦੱਸੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ Vedas ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕੀਤਾ ਹੈ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਕਿੰਨੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ? ਉੱਥੇ ਕੀ ਵਿਧੀ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।” ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਸੁਣੋ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਨਿਮਰ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੇ ਹੋ: ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਆਨੰਦ ਨਾਂਕਾ ਇੱਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਸਿੱਧ ਵੀ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਖ ਤੇ ਬੂਟਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਨਵੀਂ ਤੇ ਨਰਮ ਰੇਤ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ।” ਉਹ ਸਥਾਨ ਸੁੰਦਰ, ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਨੇੜੇ ਵੱਸਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਵੱਸਦਾ। ਉੱਥੇ, ਜਦੋਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ, ਭਗਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਹੋਵੇ, ਉੱਥੇ ਭਗਤੀ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਥਾ ਦੀ ਧੁਨੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਤ੍ਰਿਪੁਟੀ ਨੌਜਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੁਰੰਤ ਗੰਗਾ ਦੇ ਤਟ ਤੇ ਆ ਕੇ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਰਸ ਪੀਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਤਟ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਮਾਨਵ ਲੋਕ, ਦੇਵ ਲੋਕ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਹਲਚਲ ਹੋ ਗਈ। ਸਾਰੇ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਅਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਪੀਣ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਹੋ ਕੇ ਦੌੜੇ, ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹੁੰਚੇ।“ ਭਰਿਗੁ, ਵਸੀਸ਼ਠ, ਚਯਵਨ, ਗੌਤਮ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਦੇਵਲ, ਦੇਵਰਾਤ, ਰਾਮ, ਗਾਧੀ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਸ਼ਾਕਲ, ਮ੍ਰਿਕੰਡੁ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਅਤ੍ਰੀ, ਤੇ ਪਿੱਪਲਾਦਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਯੋਗ ਦੇ ਮਾਹਰ, ਵਿਆਸ ਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ, ਛਾਯਾ-ਸੁਕ, ਜਾਜਲੀ, ਜਹਨੂ ਤੇ ਹੋਰ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ, ਸ਼ਿਸ਼, ਤੇ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਆਨੰਦ ਸਥਾਨ ਤੇ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਸ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ, ਤੇ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ, ਵੈਰਾਗ ਦੇ ਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ, ਸਭ ਵਰਨਾਂ ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਤੇ ਉੱਦਮ ਨਾਲ ਹੋਣ ਲੱਗਾ।