ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਰਾਜ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਧਨ ਜੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਯਾਦਰੂਪ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਉਤਪੀੜਨ ਦੇ, ਕਮਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ ਤੇ ਧਰਮਕਰਮ, ਯਜਨਾ ਆਦਿਕ ਕਰੇ—ਸਦਾ ਨਿਆਂ ਨਾਲ। ਪਰ, ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਤਿ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਜਿਹੜੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਨਾਸਵੰਤ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਅਜੇ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ—all ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਸਫਰ ਕਰਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਜੋ ਇਕਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਵਿਛੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਆਤਮਰਾਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਵੀ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਨਾ ਮੋਹ, ਨਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਨਾ ਮਮਤਾ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਾਸਤੇ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਜੰਗਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਵੀ ਲੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜੇ ਮਨ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ, ਧਨ-ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ, ਨਾਰੀ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਮੇਰਾ' ਤੇ 'ਮੈਂ' ਵਿਚ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ—"ਮੇਰੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਪੇ, ਪਤਨੀ, ਨੰਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਧੀਆਂ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ?"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦਾ, ਤੇ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਬ੍ਰਹਮਾਸਤਰ ਨੇ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਮਰੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀ ਅਚਿੰਤਯ ਕ੍ਰਿਪਾ ਮਿਲੀ। ਜਦ ਤਕਸ਼ਕ ਸਾਪ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਦਰਦ ਨੇ ਭਟਕਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਉਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ, ਅਜੈਅ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲਿਆ, ਤੇ ਵਿਆਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਕੇ, ਗੰਗਾ ਜੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਰਸ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕਦੇ ਭਟਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਅਭਿਮਨਯੂ ਪੁੱਤਰ, ਮਹਾਨ ਭਗਤ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਕਲੀ ਯੁੱਗ, ਭਾਵੇਂ ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ ਸੀ, ਪਰ ਕਦੇ ਵਧ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਪਰ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਤੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਏ, ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਕਲੀ ਆ ਗਿਆ। ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਦੇ ਕਲੀ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਭੌਰਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਸਿਰਫ਼ ਰਸ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਸ਼ੁਭ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਕਲੀ, ਜੋ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੱਕ ਜਤਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਡਰਦਾ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਤੇ ਨਿਡਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਜਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਉਹ ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਸੁਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਹਨ, ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਅਸਲ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਸੇਵਦੇ ਹਨ। ਤਦ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ—"ਹੇ ਸੁਤ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਕੀਰਤੀ ਸਦਾ ਸੁੱਚੀ ਤੇ ਚਿਰੰ ਜੀਵ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਰੂਪ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪਿਲਾਉਂਦੇ ਹੋ। ਇਸ ਅਸਥਿਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਗੋਵਿੰਦਾ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ ਪਿਲਾਈ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਇਕ ਘੜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੀ ਸੁਰਗ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਨਾਲ ਵਟਾਂਦਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਹੋਰ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ। ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਰੱਜ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਯੋਗੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਾਨੂੰ ਹਰੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਚਰਿਤ੍ਰ ਸੁਣਾਓ, ਅਸੀਂ ਉਤਸੁਕ ਹਾਂ।" "ਉਹ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਦੋਲ ਬੁੱਧੀ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਸੀ, ਵਿਆਸ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਕਥਾ ਨਾਲ, ਗਰੁੜ-ਧਵਜ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਸਾਨੂੰ ਉਹ ਰਸਮਈ, ਅਦਭੁਤ, ਜੋਗ-ਯੁਕਤ ਕਥਾ ਸੁਣਾਓ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ, ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਅੰਤਹੀਣ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਤੇ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।" ਸੁਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ—"ਅੱਜ ਅਸੀਂ, ਭਾਵੇਂ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਹਾਂ, ਪਰ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਧੰਨ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਮਨ ਦੀ ਮਲਿਨਤਾ ਛੇਤੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕੀ ਕਮਾਲ! ਉਹ ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੁੱਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਤੱਕ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਸੰਨਿਆਸੀ ਲੋਚਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਖੁਦ ਐਸਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ।" "ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਖਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲੀ ਜਲ ਨਾਲ ਜਗਤ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ; ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਕੁੰਦ ਦੇ ਚਰਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪਵਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ? ਉੱਥੇ, ਜੋ ਭਗਤ ਹਨ, ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਸੰਬੰਧਾਂ ਦਾ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਹੰਸ-ਸਮਾਨ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਹਿੰਸਾ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਜਿੰਨੀ ਮੇਰੀ ਸਮਝ ਹੈ, ਮੈਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਬਲ ਅਨੁਸਾਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਉੱਡਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗਿਆਨੀ ਵੀ ਵਿ਷ਣੂ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।" "ਇੱਕ ਵਾਰ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੀਰ-ਕਮਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਹਿਰਣ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦੇ, ਥੱਕ ਗਏ, ਬਹੁਤ ਭੁੱਖੇ ਤੇ ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਜਦ ਪਾਣੀ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਥੇ ਇਕ ਰਿਸ਼ੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਸਾਂਸ, ਮਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ—all ਕੁਝ ਸੰਯਮ ਵਿਚ ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵਾਲ ਜਟਾਂ ਵਿਚ, ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮਾ ਸੀ, ਤੇ ਗਲਾ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਉਸ ਕੋਲੋਂ ਪਾਣੀ ਮੰਗਿਆ। ਪਰ, ਨਾ ਤਾਂ ਘਾਸ, ਨਾ ਮਿੱਟੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਦਰ-ਸੱਤਕਾਰ ਮਿਲਿਆ, ਨਾ ਪਾਣੀ, ਨਾ ਮਿੱਠਾ ਬੋਲ; ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਲੱਗਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਭੁੱਖ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਸਨ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪ੍ਰਤੀ ਈਰਖਾ ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਮਰੀ ਹੋਈ ਸੱਪ ਦੀ ਲਕੀਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੇ ਗਏ।" "ਫਿਰ ਸੋਚਿਆ—'ਕੀ ਇਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਸਿਮਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਅੱਖਾਂ ਬੰਦ ਹਨ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੈ ਜਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ਼ ਨਾਟਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਕੀ ਭਰੋਸਾ?'" "ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਅਸਾਧਾਰਣ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਉਸਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨਾਲ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਥਾਂ ਤੇ ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਕਿਹਾ...