ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਕਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ। ਦਇਆਵਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, ‘‘ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਵਿਨਮ੍ਰ ਹੋ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਡਾਕੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵਲੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।’’ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਲਾਲਚ, ਝੂਠ, ਚੋਰੀ, ਅਧਰਮ, ਪਾਪ, ਧੋਖਾ, ਝਗੜਾ ਤੇ ਪਖੰਡ ਵਰਗੇ ਅਨੇਕ ਅਧਰਮ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ‘‘ਅਧਰਮ ਦੇ ਸਾਥੀ,’’ ਰਾਜਾ ਨੇ ਫਿਰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ‘‘ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਾ ਰਹਿ, ਸੱਚ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਰਹਿ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜਪਤੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।’’ ਉਸ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ, ਜੋ ਕਿ ਯਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਭਗਵਾਨ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲਤਾ ਵਰਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘‘ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਕਲੀ ਡਰ ਗਿਆ। ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਉਹ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ।’’ ਕਲੀ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, ‘‘ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹਾਂਗਾ, ਪਰ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਾਂ, ਉਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਲੈ ਕੇ ਹਾਜ਼ਰੀ ਮੈਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਦੱਸੋ ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿ ਸਕਾਂ।’’ ਫਿਰ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਥਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ—ਜੂਆ, ਸ਼ਰਾਬ, ਨਾਰੀਆਂ ਵਿਚ ਅਤਿਅਸਕਤੀ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਅਡੱਡੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਨੇ ਫਿਰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਵੀ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਥੋਂ ਝੂਠ, ਮਦ, ਕਾਮ, ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਪੰਜ ਅਧਰਮ ਦੇ ਥਾਂ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਕਲੀ ਉਥੇ ਹੀ ਵੱਸਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਸੂਤ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਰਾਜੇ, ਨੇਤਾ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਫਿਰ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਪੈਰ—ਤਪ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਦਇਆ—ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਦਾਦਾ ਨੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਅਭਿਮਨਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ, ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੁਖ ਭੋਗ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਧਰਮ ਦੇ ਵਰਨਾਂ ਲਈ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ: ਜੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਵੇਚ ਕੇ, ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪਏ ਤਾਂ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਨੀਚ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਵੀ ਜੇ ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤ ਆ ਜਾਣ, ਵੈਸ਼ ਦੀ ਕਰਤੂਤਾਂ, ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨੀਚ ਜੀਵਿਕਾ ਨਹੀਂ। ਵੈਸ਼, ਜੇ ਲੋੜ ਪਏ, ਸ਼ੂਦਰ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਹੱਥ-ਕਲਾਹਤ। ਪਰ ਜਦ ਮੁਸੀਬਤ ਹਟ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵੇਦ ਪਾਠ, ਪਿਤਰਾਂ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਹਵਨ, ਦਾਨ, ਤੇ ਜੋ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਉਪਲੱਬਧ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਧਨ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਸਤੇ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਨਿਆਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਯਜਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਤਿ-ਮੋਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਗਿਆਨੀ ਤਾਂ ਨਾਸਵੰਤ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਸਾਕ-ਸਬੰਧੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਫਿਰ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਵਿਛੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਜੋ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥ ਦੇ ਕਰਤਵ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹੇ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਮੋਹ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੰਡਿਆ ਜੀਵਨ ਜੀਵੇ—ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ। ਪਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਘਰ-ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪੁੱਤਰ-ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਜਕੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਨਾਰੀ-ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ‘‘ਮੇਰਾ’’ ਤੇ ‘‘ਮੈਂ’’ ਦੇ ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ‘‘ਮੇਰੇ ਬੁੱਢੇ ਮਾਪੇ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਪੁੱਤਰ-ਧੀਆਂ—ਮੇਰੇ ਬਿਨਾ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ?’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਘਰ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਰਨ ਸਮੇਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘਾ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਫਿਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ‘‘ਜੋ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ, ਜੋ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਦੇ ਅਸਤਰ ਨਾਲ ਸੜ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਮਾਂ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ ਬਚ ਗਿਆ।’’ ਉਸ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ, ਜਦ ਤਕਸ਼ਕ ਸਾਪ ਨੇ ਡੰਸਿਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਮੌਤ ਦੀ ਪੀੜਾ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਡਗਮਗਾ ਨਾ ਸਕੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਮਮਤਾਵਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਅਜੈਤ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਵਿਆਸ ਦੇ ਚੇਲੇ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਲੋਕ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ ਕੋਈ ਸੰਕਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤੱਕ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਲੀ ਕਾਲੀ ਉਤਪਾਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਜਦ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਛੱਡੀ, ਓਸੇ ਸਮੇਂ ਕਲੀ ਆ ਗਿਆ। ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਧੁਮੱਖੀ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਰਸ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਤਾਂ ਮੰਗਲਮਈ ਫਲ ਜਲਦੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਕਲੀ ਤਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੱਕ ਜਮਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੋ ਧੀਰਜਵਾਨ ਤੇ ਨਿਰਭਉ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਬੇਧਿਆਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਭੇੜੀਏ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ, ਜੋ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਸੁਣਾਈ।’’ ਜਿਹੜੀਆਂ ਭੀ ਭਗਵਾਨ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਕਰਤੂਤਾਂ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹੀ ਸੁਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਧੂ ਜਨ ਆਖਦੇ ਹਨ, ‘‘ਹੇ ਸੂਤ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਲੰਮੀ ਉਮਰ ਪਾਉ, ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਖ਼ੁਸ਼ਨਾਮਾ ਖ਼ਿਆਤਿ ਤੁਹਾਡੀ ਰਹੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਭੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੀਆਂ ਅਮ੍ਰਿਤਮਈ ਲੀਲਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋ।