ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰ—ਤਪ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਦਇਆ ਤੇ ਸੱਚ—ਸੱਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰ ਹੁਣ, ਤੇਰੀ ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਦ ਨਾਲ, ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਧਰਮ, ਤੇਰਾ ਬਸ ਇਕ ਪੈਰ ਬਚਿਆ ਹੈ—ਸੱਚਾਈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਲੀ, ਜੋ ਝੂਠ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਖੋਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਝੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਹਰ ਥਾਂ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਦੇ ਚਰਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ, ਛੱਡੀ ਹੋਈ ਤੇ ਦੁਖੀ, ਅੱਖਾਂ 'ਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਸੀ: "ਅਯੋਗ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਸਿਰਫ ਰਾਜੇ ਬਣ ਕੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ, ਮੈਨੂੰ ਭੋਗਣਗੇ।" ਇਹ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਵੱਲ ਵਧਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣਾ ਰਾਜਸੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਡਰ ਕੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਦਿੱਤਾ। ਪਰ ਜੋ ਦੁਖੀ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਯੋਗ ਸੀ, ਨਹੀਂ ਮਾਰਿਆ, ਸਗੋਂ ਹੌਲੀ ਹੱਸ ਕੇ ਕਿਹਾ: "ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਹੱਥ ਜੋੜੇ ਹੋਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਡਾਕੇਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਤੋਂ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੂੰ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਸਾਥੀ, ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।" "ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਲਾਲਚ, ਝੂਠ, ਚੋਰੀ, ਅਧਰਮ, ਪਾਪ, ਧੋਖਾ, ਝਗੜਾ ਤੇ ਪਖੰਡ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਜਿੱਥੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਜਿੱਥੇ ਹਰੀ, ਜੋ ਯਜਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਾਤਾਵਰਨ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।" ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਕੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ, ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ: "ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਲੈ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰੋ, ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿ ਸਕਾਂ।" ਫਿਰ, ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਥਾਂ ਦਿੱਤੇ: ਜੂਆ, ਮਦਿਰਾ, ਨਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ—ਇਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਰਮ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਨੇ ਹੋਰ ਮੰਗੀ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸੋਨਾ ਦਿੱਤਾ; ਇੱਥੋਂ ਝੂਠ, ਮਦ, ਕਾਮ, ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਵੈਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹ ਪੰਜ ਅਧਰਮ ਦੇ ਥਾਂ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਲੀ ਉਥੇ ਹੀ ਰਿਹਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਰਾਜੇ, ਨੇਤਾ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਵੱਲ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਤਿੰਨ ਖੋਏ ਪੈਰ—ਤਪ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਦਇਆ—ਵਾਪਸ ਦਿੱਤੇ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਲਵਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਉਸਨੂੰ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ। ਐਸਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਤਿਆਗ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੇ ਦੁਖੀ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਪਾਰ, ਵਸਤੂ ਵੇਚਣ ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪਏ ਤਾਂ ਤਲਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੱਤੇ ਵਾਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਜੀਉਣੀ। ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ, ਵੈਸ਼ ਦੇ ਕੰਮ, ਸ਼ਿਕਾਰ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ। ਵੈਸ਼ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੂਦਰ ਹਲਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਸੁਖੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਨਿੰਦਤ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਵੈਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ, ਦਾਨ, ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਭੋਜਨ ਰਾਹੀਂ, ਹਰ ਰੋਜ਼, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਧਨ ਯੋਗ-ਯੋਗ ਮਿਲੇ, ਜਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ, ਕਿਸੇ ਉੱਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਯਜਨ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਨਾ ਹੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹੋਣਾ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਨਾਸਵੰਤ ਨੂੰ, ਵੇਖਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਸਫਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨਾ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੋਹ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਿਹਾ। ਜੋ ਮਨੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ, ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੇ, ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ-ਧਨ ਦੀ ਲਾਲਚ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ 'ਮੇਰਾ' ਤੇ 'ਮੈਂ' ਦੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। "ਹਾਏ! ਮੇਰੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ, ਪਤਨੀ, ਨੰਨੇ ਪੁੱਤਰ-ਧੀਆਂ—ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣਗੇ?"—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅੱਖਰ ਹੀ ਦੁਖੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਥਾਮਾ ਦੇ ਅਸਤ੍ਰ ਨੇ ਜਲਾਇਆ, ਪਰ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਜੀ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਚ ਗਿਆ। ਜਿਸਦੀ ਜਾਨ ਤਕਸ਼ਕ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਉਹ ਮੌਤ ਦੇ ਦਰਦ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਗੁੰਮ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਜਿਸਨੇ ਸਭ ਮੋਹ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਅਜੈ ਦੇ ਸਵਰੂਪ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ, ਉਸਨੇ ਵਿਆਸ ਜੀ ਦੇ ਚੇਲੇ ਵਾਂਗ, ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਅਮਰ ਕਥਾ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੌਤ ਵੇਲੇ ਵੀ, ਹਰਿ ਦੇ ਚਰਨ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਦੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਹਾਨ ਭਗਤ, ਅਭਿਮਨਯੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਲੀ, ਚਾਹੇ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਵੇ, ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਬਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।