ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਧਰਮਰਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੱਚਾਈ ਅਕਲਪਨੀ ਅਤੇ ਅਣਵਰਨਯ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਧਰਮਰਾਜ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਆਪ ਧਰਮ ਹੈਂ ਜੋ ਬਲਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਅਧਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਦੱਸਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਭਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦਾ ਰਸਤਾ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਤੇ ਬੋਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਗੱਲ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰ—ਤਪ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ—ਸੱਤਯੁਗ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਸਨ। ਤੇਰੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰ, ਅਹੁੰਕਾਰ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਦ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੇਰਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪੈਰ, ਸੱਚਾਈ, ਬਚਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਨੂੰ ਤੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰੱਖ। ਪਰ ਕਲੀ ਯੁਗ, ਜੋ ਝੂਠ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਵੀ ਖੋਹਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਭਾਰੀ ਬੋਝ ਝੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲੋਂ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੁਣ ਉਹ ਧਰਤੀ, ਜੋ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਦੁਖੀ ਤੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਸੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਜੂ ਲੈ ਕੇ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਫ਼ਰਿਆਦ ਕਰਦੀ ਸੀ, 'ਅਯੋਗ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਬਣ ਕੇ ਆਉਣਗੇ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਨੰਦ ਮਾਣਣਗੇ।' ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਥੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੀਖੀ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ, ਤਾਂ ਅਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਰਾਜਸੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਛੱਡ ਕੇ, ਡਰ ਕਰਕੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਪਰ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਡਰੇ ਹੋਏ, ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੌਲੀ ਹੱਸ ਕੇ ਆਖਿਆ: "ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਗੁਡਾਕੇਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਡਰ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਸਾਥੀ। ਜਿਥੇ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਉਥੇ ਲਾਲਚ, ਝੂਠ, ਚੋਰੀ, ਪਾਪ, ਧੋਖਾ, ਝਗੜਾ ਤੇ ਪਖੰਡ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਥੇ ਜਿਥੇ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਯਜਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਯਜਨਪਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਥੇ ਹਰਿ, ਭਾਗਵਾਨ, ਯਜਨਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੰਗਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਵਾ ਵਾਂਗ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਚਲਦੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਹੈ।" ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਕਲੀ ਡਰ ਗਿਆ। ਉਹ, ਜੋ ਡੰਡ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ ਦੇਖ ਕੇ, ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਿਥੇ ਵੀ ਮੈਂ ਵੱਸਾਂ, ਉਥੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰਾਂ ਸਮੇਤ ਮੌਜੂਦ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ, ਜਿਥੇ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿ ਸਕਾਂ।' ਇਸ ਉੱਤੇ, ਰਾਜਾ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਥਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ: ਜੂਆ, ਸ਼ਰਾਬ, ਇਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ—ਜਿਥੇ ਚੌਥਾ ਅਧਰਮ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਕਲੀ ਨੇ ਫਿਰ ਮੰਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੋਨਾ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਇਥੋਂ ਝੂਠ, ਮਦ, ਕਾਮ, ਲਾਲਸਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਵੈਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਪੰਜ ਅਧਰਮ ਦੇ ਸਥਾਨ ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਕਲੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਉਥੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਪੱਖਦਾਰ ਹਨ—ਰਾਜੇ, ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਆਗੂ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰਿਕਸ਼ਿਤ ਨੇ ਬਲਦ ਨੂੰ ਤਪ, ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਦਇਆ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਤੇ, ਉਸ ਦੀ ਸਾਂਤਵਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਲਦਾਇਕ ਬਣਾਇਆ। ਹੁਣ ਉਹ ਰਾਜਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਦਾਦਾ ਨੇ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਸੌਂਪਿਆ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਕੌਰਵਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋ। ਇਹ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ, ਸਭ ਦੁੱਖ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵਪਾਰ ਜਾਂ ਵਸਤੂ ਵੇਚ ਕੇ ਜੀਵਨ ਚਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪਏ ਤਾਂ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਚੁੱਕ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਨਾਹ ਗੁਜਾਰੇ। ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੈਸ਼ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁੱਤੇ ਵਾਂਗ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ। ਵੈਸ਼ ਸ਼ੂਦਰ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸ਼ੂਦਰ ਹਲਕਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਮੁਸੀਬਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਖੋਟਾ ਧੰਧਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਹਰ ਰੋਜ਼, ਵੇਦ ਪਾਠ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ, ਦਾਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਹੈਸियत ਅਨੁਸਾਰ, ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਧਨ ਯੋਗਤਾ ਜਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਸਰੇਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਯਜਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਸਦਾ ਨਿਆਂ ਨਾਲ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਅਤਿ ਲਗਾਵ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ, ਨਾ ਹੀ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵਿੱਚ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹੋਣਾ; ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ ਨਾਸਵੰਤ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਿਛੁੱਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਅਜੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਉਣ। ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਸੱਜਣ—ਇਹ ਸਭ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਉਂ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਵਿਛੁੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਨ ਵਾਂਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਨ ਲਗਾਵੀ, ਨ ਅਹੰਕਾਰੀ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ, ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਦੇ ਕਰਮ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਤੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈ ਕੇ ਭਿਖਿਆ ਮੰਗ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਪੁੱਤਰ-ਧਨ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ, ਉਹ 'ਮੇਰਾ' ਤੇ 'ਮੈਂ' ਵਿਚ ਹੀ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, 'ਮੇਰੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗ ਮਾਪੇ, ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਬੱਚੇ, ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਵੇਂ ਰਹਿਣਗੇ?'—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਿੱਤ ਘਰ ਦੀ ਲਗਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨ ਬੇਚੈਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਆਖਦੇ ਹਨ: "ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਦੇ ਅਸਤਰ ਨੇ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਸਾੜਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਜੋ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਬਚ ਗਿਆ।