ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਈ, ਜਦੋਂ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਸੁਣਿਆ। ਪਰ ਜਦ deliberation ਹੋਈ, ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਬੋਲਿਆ। ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਤਾਂ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਵੈਦਾਂ, ਵੈਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਜਾਗੀ। ਜਦੋਂ ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਤ੍ਰੈਤੀ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਈ, ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਫੁਸਫੁਸਾਉਣ ਲੱਗੇ—‘ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਏ ਨਹੀਂ।’ ਇਸ ਰਾਜ਼ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਜੀ, ਜੋ ਮਹਾਂਯੋਗੀ ਹਨ, ਵੀ ਸਮਝ ਨਾ ਸਕੇ; ਤਾਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋ ਸਕਦੀ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀਆਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅਗਮ ਹੈ। ਇਸ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਬਦਰੀਵਨ ਆਏ ਤੇ ਉਥੇ ਇਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਤਪ ਕਰਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਨ ਸਨਕਾਦਿਕ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਖ ਸਾਧੂ ਨੇ ਬੋਲਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਬਿਨਤੀ ਕੀਤੀ: ‘ਹੁਣ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਭੇਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਕੁਮਾਰਾਂ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ, ਜਲਦੀ ਬੋਲੋ।’ ਉਹ ਸਭ ਯੋਗੀ, ਗਿਆਨੀ, ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਜਮ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਹਨ। ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਹਰੀ ਦੀ ਸਤਕਿਰਤੀ ਗਾਉਂਦੇ, ਉਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਮਸਤ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਲਈ ਹੀ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਲਾਗ, ਬੁਢਾਪਾ, ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਵਲ ਭ੍ਰਕਟੀ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਦੇ ਦੋ ਦਰਬਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਉਹ ਦਰਬਾਨ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ: ‘ਯੋਗ ਦੇ ਭਾਗ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ; ਤੁਸੀਂ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰੋ, ਮੈਂ ਨਿਰਧਨ ਹਾਂ।’ ‘ਉਹ ਜੋ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਉਪਾਏ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰੋ, ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਕਿਵੇਂ ਵਸਦਾ ਹੈ?’ ਸਨਕਾਦਿਕ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: ‘ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸਾਧੂ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਓ। ਇਹ ਉਪਾਏ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਇਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਰਦ, ਤੁਸੀਂ ਭਾਗਵਾਨ ਹੋ, ਵੈਰਾਗੀ ਥਾਂ ਤੇ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਤਾਜ ਹੋ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਹੋ।’ ‘ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ, ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸੇਵਕ ਲਈ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਹ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਔਖੇ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਸਵਰਗ ਹੀ ਹੈ।’ ‘ਪਰ ਜੋ ਰਾਹ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਰਲੇ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਤਮ ਕਰਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ; ਅੱਜ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਾਫ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ।’ ‘ਕਈ ਲੋਕ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਪ ਕਰਦੇ, ਹੋਰ ਯੋਗ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਅਧਿਐਨ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਹੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ-ਯਜਨ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉੱਤਮ ਕਰਮ ਮੰਨਿਆ ਹੈ; ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਕਾਦਿ ਨੇ ਗਾਈ ਹੈ।’ ‘ਉਸ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ, ਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੇ ਰਾਹ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਕਲੀ ਯੁਗ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗਰਜ ਵਾਂਗ ਭੱਜ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।’ ‘ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਰਸ ਲਿਆਉਂਦੀ, ਘਰ-ਘਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ-ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਖੇਡਦੀ ਹੈ।’ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ‘ਜਦੋਂ ਵੈਦ, ਵੈਦਾਂਤ ਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀ ਉਚਾਰਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਹੀਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ...?' ‘ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਪਾਠ ਨਾਲ, ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ; ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਵੈਦਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਹਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਹਰ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਹੇ ਨਿੱਤ-ਦਰਸ਼ੀ, ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰੋ; ਇੱਥੇ ਦੇਰੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਸਰੇ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਹੋ।’ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਵੈਦ ਤੇ ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦੇ ਸਰਵੱਤਮ ਰਸ ਤੋਂ, ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਫਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ।’ ‘ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਚੋਟੀ ਤੱਕ ਰਸ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਰਸ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਹੀ ਚੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਫਲ ਵੀ ਵੱਖਰਾ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਲਈ ਰੁਚਿਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਘੀ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਪਰ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਜਦ ਕੱਢ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਗਾਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।’ ‘ਗੰਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਚੀਨੀ ਮੱਧ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੱਢਣ ਤੇ ਹੀ ਮਿੱਠੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ—ਭਾਗਵਤ ਕਥਾ ਵੀ ਇੰਨੀ ਹੀ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਰਾਣ, ਭਾਗਵਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।’ ‘ਜੋ ਵੈਦ, ਵੈਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨ੍ਹਾ ਚੁੱਕਾ, ਤੇ ਗੀਤਾ ਦਾ ਲੇਖਕ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਵਿਆਸ ਜੀ, ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ, ਚਾਰ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਕਥਾ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਾਦਰਾਯਣ ਤੁਰੰਤ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ।’ ‘ਫਿਰ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਉਂ ਪੂਛਦੇ ਹੋ? ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਸੁਣੀ ਜਾਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।’ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ, ਜੋ ਤੁਰੰਤ ਅਸ਼ੁਭਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ, ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਭਲਾ ਦੇਂਦਾ—ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗਾਈਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ—ਮੈਂ ਉਸ ਵਿਚ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਹੈ।’ ‘ਜਦੋਂ, ਕਈ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਭਾਗ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸਤਸੰਗ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਵਿਵੇਕ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਭ੍ਰਮ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਧਕਾਰ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ।’ ਸ੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਮਹਿਮਾ—ਅਧਿਆਇ ਤੀਜਾ। ਜਦੋਂ ਸੰਕਾਦਿਕ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਬੋਲੀ ਹੋਈਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਹੈ, ਭਗਤ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਪਾਲੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।