ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਪੰਡਿਤ ਜੀ, ਇਹ ਵਿਰਲੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਰਾਜ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਸਜੀ-ਧਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੁਆਰੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬੜੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਬੜੀ ਦੁੱਖੀ ਹੋਈਆਂ। ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਕਠੋਰ ਦੁਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ-ਯਾਪਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕੀਤਾ; ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—even ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਖਤਰੇ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਸੀ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਨੰਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਦੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਜੋ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਨ ਅਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸੀ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਸਰਾਹੀ ਗਈਆਂ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਾਸ ਆ ਕੇ ਆਸਰਾ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ; ਪਰ ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਸਬੰਧੀ, ਮੈਂ ਇਕਲਾ ਹੀ, ਇਕ ਰਥ ਨਾਲ, ਕੁਰੂ ਫੌਜ ਦੇ ਅਸীম ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ, ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਵਿਖਾਈ; ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਧਨ-ਰਤਨ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਤੋਂ ਚਮਕਦੇ ਰਤਨ-ਮੁਕੁਟ ਲੈ ਲਏ। ਜਿਸ ਨੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਥੀ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ, ਚੰਨਣੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਨੂੰ ਸਜਾਇਆ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਣ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ਲਯ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਦੀ ਝਲਕ ਨਾਲ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਣ, ਦ੍ਰੋਣ, ਸ਼ਲਯ, ਸੈੰਧਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਥਿਆਰ, ਜੋ ਅਫ਼ੇਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸਨ, ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਖਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨ੍ਰਿਹਰੀ, ਹਰੀ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੈਂ ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਪੈਰ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਧਰਮਵਾਨ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਇਆ; ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਵੈਰੀ ਰਥੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਭਟਕ ਗਏ, ਮੈਨੂੰ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਖੇਡ-ਭਰੇ, ਸ਼ਲਾਭ-ਯੋਗ ਬੋਲ, ਮਖੌਲ ਭਰੀ ਮਸਕਾਨ ਨਾਲ—'ਹੇ ਪਾਰਥ! ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਦੋਸਤ! ਕੁਰੂਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ!'—ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਯਾਦ ਆਉਣ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੱਥਰ-ਜਿਹੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਹੀ ਬਿਸਤਰੇ, ਸੀਟ, ਚਲਣ, ਗੱਲਬਾਤ, ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਲੋਂ ਧੋਖਾ ਖਾ ਗਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਾਨ, ਦੋਸਤ ਵਾਂਗ ਦੋਸਤ, ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਪੁੱਤਰ ਸਮਝਿਆ; ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਸਹਿ ਲੈਂਦੇ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਾ, ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਸ਼, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹ 'ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਵਿਚ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਔਰਤ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ, ਜੋ ਚੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਕੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਉਹ ਤੀਰ, ਉਹ ਰਥ, ਉਹ ਘੋੜੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਰਥੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ—ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਜਾਦੂ ਨਾਲ, ਨਿਕੰਮੇ ਤੇ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਭੇਟ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਰਾਖ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਯਾਦਵ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਲਈ ਸੱਚੇ ਦੋਸਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਭਟਕ ਗਏ ਅਤੇ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਾਰੁਣੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨਸ਼ੇ ਨਾਲ ਉਲਝੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪਏ, ਸਿਰਫ਼ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਬਚੇ। ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਗੋਚਰ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਰੀਤ ਹੈ: ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਾਲਦੇ ਵੀ ਹਨ, ਉਹਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਜਲ-ਜੀਵ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਾਕਤਵਰ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ 'ਤੇ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਸ਼ਕਤੀਵਾਨ 'ਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਟ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੋਵਿੰਦਾ ਦੇ ਬੋਲ, ਜੋ ਸਮੇਂ, ਥਾਂ ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਦਿਲ ਦਾ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਮਲ-ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਗਹਿਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਰਜੁਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਸਾਰੀਆਂ ਬਚੀ-ਕੁਚੀ ਮਲਿਨਤਾ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਰਜੁਨ, ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਵਲੋਂ ਉਪਦੇਸ਼ਤ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਸਮੇਂ, ਭਾਗ ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਸਥਿਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦਵੈਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਰੀਰ-ਭਾਵ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਥਾ, ਵੀ, ਅਰਜੁਨ ਵਲੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇਕਾਗ੍ਰ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈ। ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਇਆ, ਉਹ ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕੰਡਾ ਦੂਜੇ ਕੰਡੇ ਨਾਲ ਕੱਢ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਫੈਂਕ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ, ਮਛਲੀ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਇਆ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮੁਕੁੰਦ, ਭਗਵਾਨ, ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਭ ਰੂਪ ਲੈ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਓਸ ਪਲ, ਕਲੀ, ਅਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਜਾਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜਾਗਰੂਕ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਕਲੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਨੂੰ—ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ, ਘਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ—ਲੋਭ, ਝੂਠ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਣ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਮਥੁਰਾ ਵਿੱਚ, ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ੂਰਸੇਨਿਆਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਫਿਰ, ਸਹੀ ਰੀਤ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਯਜਨ-ਅੱਗ ਪੀ ਲਈ। ਉਥੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਬੰਧ, ਸਾਥੀ, ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਮਮਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਹ ਵਿੱਚ, ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਸਾਹ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਵਿਘਟਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਫਿਰ ਏਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਛਾਲਾ, ਉਪਵਾਸ, ਜਟਾ-ਬੰਨ੍ਹੀ ਤੇ ਨੰਗਾ ਸਿਰ, ਉਹ ਮੂਰਖ, ਪਾਗਲ ਜਾਂ ਭੂਤ-ਪ੍ਰੇਤ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਆਪਣਾ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਨਿਰਲੇਪ, ਉਹ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੁਣਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਹਿਰਾ ਵਾਂਗ, ਤੇ ਉੱਤਰ ਪਥ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰ ਚੁੱਕੀਆਂ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਜਿਥੋਂ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ, ਪੱਕਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਤੀ ਦੇ ਲੋਕ ਕਲੀ, ਅਧਰਮ ਦੇ ਦੋਸਤ, ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਸਾਰੇ ਕਰਤਬ ਪੂਰੇ ਕਰਕੇ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਵੈਕੁੰਠ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਕਮਲ-ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਅਟੱਲ ਭਗਤੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬੁਧੀ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਨਾਰਾਇਣ ਦੇ ਪਰਮ ਧਾਮ 'ਤੇ ਲਗਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਹ ਵਿਰਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰਿਅ-ਵਾਸਨਾਂ ਤੇ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਕੇਵਲ ਪਵਿੱਤਰ ਆਤਮਾ ਹੀ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਦੁਰ ਨੇ ਵੀ, ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਿੱਚ ਲਗਾ ਲਿਆ, ਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਚੇਤਨ ਨਾਲ ਇਕ-ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।