ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਅਰਜੁਨ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਵੱਡੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਰੋਕਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਨਾਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਹੰਝੂ ਪੋਂਝਦੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਲੋੜ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮਿੱਠੀ ਮਿਤਰਤਾ, ਨੇੜਤਾ, ਪਿਆਰ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਰਥੀ ਦੇ ਸੇਵਾ ਆਦਿ ਦੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਯਾਦ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕਦੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਰਜੁਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਹਰੀ ਵਲੋਂ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਖੋਹ ਲਈ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਚਾਹੇ ਇੱਕ ਪਲ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸਤਕਾਰੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਰਗਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸਵਯੰਵਰ ਤੇ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਣੀ-ਮਾਣੀ ਰਾਜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤਿਆ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਪਾਇਆ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਖਾਂਡਵ ਵਣ ਅੱਗਨ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਇੰਦ੍ਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੈਨਿਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਮਾਇਆ ਵਲੋਂ ਬਣਾਈ ਅਦਭੁਤ ਸਭਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ; ਤੇ ਰਾਜੇ ਚੌਂਕ-ਚੌਂਕ ਤੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਯਜਨ ਲਈ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਭੀਮ, ਤੁਹਾਡਾ ਨਿੱਕਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਥੀਆਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਲਈ ਜਿੱਤਿਆ; ਉਹ ਰਾਜੇ, ਜੋ ਯਜਨ ਲਈ ਵਸ਼ ਹੋਏ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਭੇਟ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਡੇ ਯਜਨ ਤੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਰਾਜ-ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੂਆਰੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਭਾ ਵਿਚ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਈ; ਉਸ ਦੇ ਹੰਝੂ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ ਗਏ, ਜਦ ਉਸ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਾਰ ਗਏ—ਉਹ ਮਹਿਲਾਵਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਹਿ ਲਿਆ। ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਦੁਰਵਾਸਾ ਦੇ ਕਠਿਨ ਕਲੇਸ਼, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ, ਅਤੇ ਸਬਜੀਆਂ ਖਾ-ਖਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਤਨ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ 'ਤੇ ਬਚਾਇਆ; ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਗਏ, ਜਦ ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਖਤਰੇ ਵਿਚ ਸਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਧਾਰੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਇਜ਼ਤ ਪਾਈ। ਉਥੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਦੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹ, ਜੋ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਾਲ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਸਨ, ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ, ਇੰਦ੍ਰ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਆਏ; ਪਰ ਹੁਣ, ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਰਗਾ। ਉਹ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਰਥ ਤੇ ਕੁਰੂ ਸੈਨਾ ਦੇ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ, ਮਹਾਨ ਵੀਰਤਾ ਦਿਖਾਈ, ਵੱਡੀ ਧਨ-ਰਤਨ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਲਿਆ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਮੋਤੀਆਂ ਵਾਲੇ ਤਾਜ ਉਤਾਰ ਲਏ। ਉਹ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਥੀ ਸੀ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਚਲਦਾ, ਚੰਨ ਵਾਲੀ ਰਾਤਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਸੋਭਾ ਪਾਉਂਦਾ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਣ, ਦ੍ਰੋਣ, ਸ਼ਲਯ ਆਦਿ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ—ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦਾ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਣ, ਦ੍ਰੋਣ, ਸ਼ਲਯ, ਸੈੰਦਵ, ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ, ਜੋ ਅਟੱਲ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸਨ, ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨ੍ਰਿਹਰੀ, ਹਰੀ ਦੇ ਸੇਵਕ, ਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀ ਸਕੇ। ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ, ਜਦ ਮੈਂ ਬੁਰੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ ਪੈਰ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ, ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਚਾਇਆ; ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਥੱਕ ਚੁਕੇ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਖੜਾ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਰਥੀ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਮਨ ਭਟਕੇ ਹੋਏ, ਮੈਨੂੰ ਹਮਲਾ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਹ ਮਿੱਠੇ, ਉੱਚੇ, ਖੇਡਣ ਵਾਲੇ ਬੋਲ, ਸੁੰਦਰ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ—'ਹੇ ਪਾਰਥ! ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਮਿੱਤਰ! ਕੁਰੁਆਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ!'—ਪ੍ਰਭੂ ਵਲੋਂ ਕਹੇ, ਰਾਜਾ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਯਾਦ ਕਰਨ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਪਿਘਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕੋ ਹੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਸੌਣ, ਬੈਠਣ, ਚਲਣ, ਗੱਲ ਕਰਨ, ਤੇ ਖਾਣ—ਮੈਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਰਾਬਰ ਮਿੱਤਰ ਜਾਂ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ; ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਜਗਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲਿਆ। ਹੁਣ, ਰਾਜਾ, ਉਸ ਸਰਵੋਚ ਪੁਰਸ਼ ਤੋਂ ਵੰਜਿਆ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਪਿਆਰਾ ਮਿੱਤਰ ਤੇ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਖਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਕਰਤਬਾਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਚੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਹਾਰ ਗਈ ਔਰਤ ਵਾਂਗ, ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਉਹ ਤੀਰ, ਉਹ ਰਥ, ਉਹ ਘੋੜੇ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਰਥੀ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ—ਇੱਕ ਪਲ ਵਿਚ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਜਾਦੂ ਨਾਲ, ਬੇਅਸਰ ਤੇ ਬੇਕਾਰ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਵਿਚ ਪਵੇ ਹੋਏ ਭੋਗ। ਰਾਜਾ, ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਯਾਦਵ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਨਾ ਸਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਾਰੁਣੀ ਸ਼ਰਾਬ ਪੀ ਕੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਮਨ ਭਟਕਿਆ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣੇ ਬਿਨਾ ਲੜ ਪਏ, ਤੇ ਚਾਰ-ਪੰਜ ਹੀ ਬਚੇ। ਰਾਜਾ, ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਗੋਚਰੀ ਲੀਲਾ ਹੈ: ਜੀਵ ਆਪਸ ਵਿਚ ਨਸ਼ਟ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਲਦੇ ਵੀ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨਾਲ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਉਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵੀ, ਵੱਡੇ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ, ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ 'ਤੇ ਹਾਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਦਿੱਤਾ, ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਵਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਛੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ। ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਬੋਲ, ਜੋ ਸਮੇਂ, ਥਾਂ, ਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ, ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਦੇ, ਯਾਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ। ਸੂਤ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਕਮਲ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਰਜੁਨ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਰੰਤਰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਮਲ ਮਿਟ ਗਏ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿਚ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਰਜੁਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਜੋ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਸਮੇਂ, ਭਾਗ, ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਦਵੈਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਕਟ ਕੇ, ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਰੀਰਕ ਅਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਉੱਚੀ ਰਾਹ ਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਪ੍ਰਿਥਾ ਨੇ ਵੀ, ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦੀ ਨਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਹੀ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਹਟ ਗਈ। ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਇਆ, ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ, ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕੰਡਾ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੱਢ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਨਾਟਕਕਾਰ ਮੱਛੀ ਆਦਿ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਇਆ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮੁਕੁੰਦ, ਵਧੀਕ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣਾ ਸ਼ੁਭ ਸਰੀਰ ਲੈ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਕਲਿ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ 'ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਾਗੇ ਹੋਏ ਨਾ ਸਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ, ਕਲਿ ਦੀ ਆਗਮਨ ਨੂੰ—ਨਗਰ, ਰਾਜ, ਘਰ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ—ਲੋਭ, ਝੂਠ, ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਿਦਾ ਹੋਣ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲੀ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਣ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਮਥੁਰਾ ਵਿਚ, ਵਜ੍ਰ ਨੂੰ ਸ਼ੂਰਸੇਨਾਂ ਦਾ ਮੁਖੀ ਬਣਾਇਆ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਯਜਨ ਦੀ ਅੱਗ ਪੀਤੀ। ਉਥੇ, ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਸਾਥੀ, ਤੇ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਸਾਰੇ ਬੰਧਨ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਸ ਵਿਚ, ਹੋਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ, ਸਾਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਵਿਚ, ਤੇ ਫਿਰ ਵਿਘਟਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿਚ, ਫਿਰ ਇਕਤਾ ਵਿਚ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਆਤਮਾ ਵਿਚ, ਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਵਿਨਾਸੀ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ।