ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਮੁਰਾਰੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕੀਤਾ, ਚਰਾਗਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਡਿਆ, ਕਦੇ ਪ੍ਰਗਟ, ਕਦੇ ਅਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਆਸਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ—ਉਸ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਤੇ ਉਚਾਰ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਨੋਰਥ ਪੂਰੇ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਪਨ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਲੁਕਣ-ਛੁਪਾਈ, ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਉੱਚਲ-ਕੂਦ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਚਪਨ ਦੇ ਦਿਨ ਵ੍ਰਜ ਵਿੱਚ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਸੁਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਦੋਸਤ, ਅਰਜੁਨ, ਆਪਣੇ ਰਾਜਸੀ ਭਰਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਵੱਲੋਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸੰਦੇਹਾਂ ਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਮਨ ਦਾ ਕਮਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਮੁਲਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ; ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਸੀ ਤੇ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵੱਡੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਹੰਝੂ ਪੂੰਝ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਤੀਬਰ ਤੜਪ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਨੇੜਤਾ, ਪ੍ਰੇਮ, ਅਤੇ ਰਥੀ ਬਣ ਕੇ ਕੀਤੀ ਸੇਵਾ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਪਲ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ, ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ: "ਮਹਾਨ ਰਾਜਨ! ਮੈਨੂੰ ਹਰੀ ਨੇ ਠੱਗ ਲਿਆ, ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਾਕਾ ਬਣ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ; ਜਿਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਇਕ ਪਲ ਦੀ ਵੀ ਜੁਦਾਈ ਨਾਲ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸੁੰਞਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਾਨੋ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ। ਉਸ ਦੀ ਸਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਦ੍ਰੁਪਦ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਸਵਯੰਵਰ ਦੇ ਸਮੇਂ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਇਆ, ਪ੍ਰਤੀਯੋਗਤਾ ਜਿੱਤੀ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਮੈਂ ਖਾਂਡਵ ਜੰਗਲ ਅੱਗ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ, ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮਾਇਆ ਵਲੋਂ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਅਸਧਾਰਣ ਸਭਾ ਮੰਡਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸਿਓਂ ਆ ਕੇ ਤੇਰੇ ਯਜਨ ਲਈ ਭੇਟਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਯੁੱਗ ਤੇ ਭੀਮ, ਜੋ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਭੇਟਾਂ ਲਿਆਈਆਂ। ਤੇਰੇ ਮਹਾਨ ਯਜਨ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਰਾਜਸੂਯ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਲਈ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜੂਆਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਪਮਾਨਿਤ ਹੋਈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਹੰਝੂ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਤੇ ਡਿੱਗੇ, ਉਸ ਦੇ ਵਾਲ ਖੁਲ ਗਏ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਾਰ ਗਏ—ਉਹ ਔਰਤਾਂ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋਈਆਂ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁਰਵਾਸਾ ਆਦਿ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਏ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਹਮਲੇ, ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਾਗ-ਸਬਜ਼ੀ ਖਾ ਕੇ ਜਿਉਂਦੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਉਪਾਅ ਮੁੱਕ ਜਾਣ 'ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ—ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਸੀ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ, ਜੋ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਤੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਸਨ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਹਥਿਆਰ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਇਸੀ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਆਦਰ ਦੀ ਸੀਟ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਉਥੇ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੇਰੀਆਂ ਦੋ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਜੋ ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਤ ਹਨ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਰਾਹੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸਰਨ ਲਈ; ਪਰ ਹੁਣ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਗਵਾ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਮਾਨੋ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਹੇ ਸਾਕਾ, ਮੈਂ ਇਕ ਰਥ ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਅਕੇਲਾ, ਕੁਰੂ ਫੌਜ ਦੇ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਗਿਆ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਵੀਰਾਂ ਦੀ ਵਿਰਤਾ ਵਿਖਾਈ; ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਧਨ-ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰੌਸ਼ਨ ਰਤਨ ਜੜੇ ਮੁਕੁਟ ਉਤਾਰ ਲਏ। ਉਹ, ਜੋ ਰਥੀ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦਾ, ਚਾਨਣੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੀਆ ਰਥਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦਾ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਣ, ਗੁਰੂ, ਸ਼ਲਯ ਆਦਿਕ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ—ਉਸ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ। ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਭੀਸ਼ਮ, ਕਰਣ, ਦ੍ਰੋਣ, ਸ਼ਲਯ, ਸੈੰਧਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੁਹ ਨਹੀਂ ਸਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਨ੍ਰਿਸਿੰਹ ਦੇ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹ ਸਕਦੇ। ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੈਂ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨ ਮੋਖਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਜਦ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਥੱਕ ਗਏ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੀ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਰਥੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ। ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ, ਖਿੜੇ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ—'ਹੇ ਪਾਰਥ! ਹੇ ਅਰਜੁਨ! ਦੋਸਤ! ਕੁਰੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਸ਼ਾਨ!'—ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਛੂਹ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਯਾਦ ਆਉਣ ਤੇ ਮੇਰਾ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਦਿਲ ਵੀ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੋ ਹੀ ਸੰਗਤ, ਬੈਠਕ, ਚਲਣਾ, ਗੱਲ ਕਰਨੀ, ਖਾਣਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਕਈ ਵਾਰੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮਕਾਲੀ, ਦੋਸਤ, ਜਾਂ ਪਿਤਾ-ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ; ਪਰ, ਉਸ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੀਆਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਵਾਲੀਆਂ ਭੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲਿਆ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਪਰਮ ਪੁਰਖ, ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਦੋਸਤ ਤੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵੰਞਾ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਸੁੰਞਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਜੀਵਨ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਛਾਂ ਹੈ, ਮੈਂ ਮਾਨੋ ਉਹ ਔਰਤ ਹਾਂ ਜਿਸ ਨੂੰ ਚੋਰਾਂ ਨੇ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਹੁਣ ਬੇਸਹਾਰਾ ਪਈ ਹੈ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਉਹ ਤੀਰ, ਉਹ ਰਥ, ਉਹ ਘੋੜੇ, ਤੇ ਮੈਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦੇ ਸਨ—ਇੱਕ ਪਲ ਵਿੱਚ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਜਾਦੂ ਨਾਲ, ਬੇਅਸਰ ਤੇ ਨਿਕੰਮੇ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਰਾਖ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਣ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਯਾਦਵ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਗਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮੁੱਕਿਆਂ ਨਾਲ ਮਾਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਾਰੁਣੀ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਲਝਣ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲੜ ਪਏ, ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਜਾਂ ਪੰਜ ਹੀ ਬਚੇ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਗੋਚਰ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਆਮ ਤਰੀਕਾ ਹੈ: ਜੀਵ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਤੇ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਅਨੁਸਾਰ। ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਮੱਛੀ ਛੋਟੀ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤਾਕਤਵਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਹਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਯਾਦਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਾਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਤਾਕਤਵਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ, ਜੋ ਸਮੇਂ, ਥਾਂ, ਤੇ ਮੌਕੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ, ਦਿਲ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਵੱਡੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਅਰਜੁਨ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਭਗਤੀ ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਰਜੁਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਭਗਵਾਨ ਵਲੋਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਗਿਆਨ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਕਾਲ, ਭਾਗ, ਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਗਿਆ। ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਦੇਹ-ਅਭਿਮਾਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਗਿਆ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਤੁਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਾ ਕੀਤਾ। ਪ੍ਰਿਥਾ ਨੇ ਵੀ, ਅਰਜੁਨ ਤੋਂ ਯਾਦਵਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਇਆ, ਅਜਨਮੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਨੇ ਉਸ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ ਕਾਂਟਾ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕੱਢ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਫੈਂਕ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਨਟ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਫਿਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾ ਕੇ, ਉਹ ਸਰੀਰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਮੁਕੁੰਦ, ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਮੰਗਲਮਈ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ, ਕਲੀ—ਅਧਰਮ ਦਾ ਕਾਰਨ—ਉਹਨਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਅਸਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਜਾਗਰੂਕ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਸੀ, ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਕਲੀ ਯੁੱਗ—ਲਾਲਚ, ਝੂਠ, ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਸ਼ਹਿਰ, ਰਾਜ, ਘਰ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਣ ਤੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ।