ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਹਿਆ ਕਿ ਨਾਰਦ ਜੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸੱਚੇ ਸਰੂਪ ਦੀ ਸਾਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਗਤੀ — ਜੋ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ — ਨੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਰਮਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ। ਭਗਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਨਾਰਦ! ਤੁਸੀਂ ਕਿੰਨੇ ਧਨਿਆ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪਿਆਰ ਅਟੁੱਟ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਦੇ ਛੱਡਾਂਗੀ ਨਹੀਂ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਰਹਾਂਗੀ। ਹੇ ਦਯਾਲੂ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਮੇਰੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ — ਜ੍ਯਾਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ — ਉਹ ਬੇਹੋਸ਼ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਓ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਓ।” ਭਗਤੀ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਉਂਗਲੀਆਂ ਨਾਲ ਰਗੜਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਨਾਂ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਜ੍ਯਾਨ! ਜਲਦੀ ਜਾਗੋ! ਹੇ ਵੈਰਾਗ! ਜਾਗੋ!” ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਵੈਦਾਂ, ਵੈਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਚਾਰਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਬੜੀ ਮਹਨਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਕੁਝ ਹਦ ਤੱਕ ਉੱਠੇ। ਪਰ ਉਹ ਦੋਨੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅੰਗੜਾਈ ਲੈਂਦੇ, ਬਹੁਤ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਬੂੜੇ ਬਗਲੇ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ, ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸਲੇਟੀ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁੱਖ ਕਰਕੇ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਫਿਰ ਵੀ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ — ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਇਹ ਨੀਂਦ ਕਿਵੇਂ ਆਈ, ਇਹ ਬੂੜਾਪਾ ਕਿਵੇਂ ਆਇਆ? ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਭਾਰਗਵ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ, ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਇਕ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ, “ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ! ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਯਤਨ ਅਫਲਤ ਨਹੀਂ ਜਾਵੇਗਾ, ਨਿਸਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਫਲ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਕਰੋ। ਜੋ ਮਹਾਨ ਹਨ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੁਹਾਡਾ ਕਰਮ ਜਾਹਿਰ ਕਰਨਗੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਹੋਵੇਗਾ, ਤਾਂ ਨੀਂਦ ਤੇ ਬੂੜਾਪਾ ਦੋਨੋਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੁਰ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਭਗਤੀ ਹਰ ਥਾਂ ਫੈਲ ਜਾਵੇਗੀ।” ਇਹ ਸਾਫ ਆਵਾਜ਼ ਸਭ ਨੇ ਸੁਣੀ, ਤੇ ਨਾਰਦ ਜੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ।” ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਇਸ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਵੀ, ਇਹ ਗੱਲ ਰਾਜ਼ ਰੱਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਉਪਾਯ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ?” “ਕਿੱਥੇ ਉਹ ਸਤਕਾਰੀਏ ਮਿਲਣਗੇ, ਕਿਵੇਂ ਉਹ ਉਪਾਯ ਦੱਸਣਗੇ? ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ?” ਸੂਤ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਰਿਸ਼ੀ ਚਲੇ, ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਤੇ, ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋਏ। ਇਹ ਵਾਕਿਆ ਸਭ ਨੇ ਸੁਣਿਆ, ਪਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਕੁਝ ਨੇ ਕਿਹਾ — ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ; ਕੁਝ ਨੇ ਕਿਹਾ — ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ; ਕੁਝ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਏ, ਤੇ ਕੁਝ ਡਰ ਕੇ ਦੂਰ ਹੋ ਗਏ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਹਲਚਲ ਹੋਇਆ, ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ; ਵੈਦਾਂ, ਵੈਦਾਂਤ ਅਤੇ ਗੀਤਾ ਦੀਆਂ ਉਚਾਰਣਾਂ ਨਾਲ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆਈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਭਗਤੀ, ਜ੍ਯਾਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਤ੍ਰਿਓਂ ਉਤਪੰਨ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਲੋਕ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਨ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, “ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਯ ਨਹੀਂ।” ਨਾਰਦ — ਜੋ ਮਹਾਂ ਯੋਗੀ ਸੀ — ਨੇ ਵੀ ਸਮਝ ਨਾ ਆਈ; ਤਾਂ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੌਣ ਦੱਸ ਸਕਦਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ‘ਤੇ, ਇਹ ਨਿਰਣੈ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਉਪਾਯ ਅਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਫਿਰ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਨਾਰਦ ਜੀ ਬਦਰੀ ਵਣ ਆਏ, ਤੇ ਉੱਥੇ ਤਪ ਕਰਣ ਦਾ ਨਿਸਚਿਆ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ — ਸਨਕ ਆਦਿ — ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਲੱਖਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਬੋਲਿਆ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੁਣ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਹੇ ਕੁਮਾਰਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ, ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕਰੋ।” “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਯੋਗੀ ਹੋ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋ, ਪੰਜfold ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਪੂਰਵਜ ਹੋ। ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋ, ਹਰੀ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਲੀਲਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ, ਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਲਈ ਹੀ ਜੀਉਂਦੇ ਹੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਰੀ ਦਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਇਆ ਬੂੜਾਪਾ ਕਦੇ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਭਰੌਂਹ ਨਾਲ, ਹਰੀ ਦੇ ਦੋ ਦਰਬਾਨ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਦਰਬਾਨ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਆਹ, ਯੋਗ ਦੇ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲਿਆ; ਤੁਸੀਂ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ, ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਧਨ ਹੈ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਜੋ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਉਪਾਯ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਭ ਵਗਰਿਆਂ ਵਿਚ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਯਤਨ ਨਾਲ, ਕਿਵੇਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਸਕਦੇ?” ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਦੇਵਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀ; ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲਿਆਓ। ਉਪਾਯ, ਜੋ ਸੁਖਲਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਆਹ, ਨਾਰਦ, ਤੁਸੀਂ ਧਨਿਆ ਹੋ, ਵੈਰਾਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀਰੇ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸੇਵਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਯੋਗੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸੂਰਜ। ਤੁਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਗਤੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ‘ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋ, ਇਸ ਲਈ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਸੇਵਕ ਲਈ ਭਗਤੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਜੀਬ ਨਹੀਂ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਤੇ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਔਖੇ ਹਨ ਤੇ ਮਹਨਤ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਉਹ ਸਵਰਗ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਰਸਤਾ ਵੈਕੁੰਠ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦਾ, ਉਹ ਰਾਜ਼ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਰਲ ਹੀ ਮਿਲਦਾ, ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸੁਭਾਗ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਕਾਸ਼ਵਾਣੀ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਿਆ — ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗੇ; ਅੱਜ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਸਾਫ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਤਪ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਯੋਗ ਨਾਲ, ਤੇ ਕੁਝ ਪਾਠ ਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ; ਇਹ ਸਭ ਕਰਮ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਗਿਆਨ-ਯਜਨ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਦੀ ਪਹਚਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ; ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਸ਼ੁਕ ਆਦਿ ਨੇ ਗਾਈ, ਉਹ ਗਿਆਨ-ਯਜਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਨਾਲ, ਭਗਤੀ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਦੋਨੋਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਤੇ ਭਗਤ ਨੂੰ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ।