ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ଉପେକ୍ଷାତଃ କଲୌ ମନ୍ଦୌ ଵୃଦ୍ଧୌ ଜାତୌ ସୁତୌ ତଵ । ତଥାପି ଚିନ୍ତାଂ ମୁଞ୍ଚ ତ୍ଵଂ ଉପାଯଂ ଚିନ୍ତଯାମ୍ଯହମ୍

ତୁମର ଅବହେଳାରେ, କଳିଯୁଗରେ ତୁମ ଦୁଇ ପୁଅ ଦୁର୍ବଳ ଓ ବୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି; ତଥାପି, ଚିନ୍ତା କରନି—ମୁଁ ଉପାୟ ଭାବିବି।

କଲିନା ସଦୃଶଃ କୋଽପି ଯୁଗୋ ନାସ୍ତି ଵରାନନେ । ତସ୍ମିନ୍ ତ୍ଵାଂ ସ୍ଥାପଯିଷ୍ଯାମି ଗେହେ ଗେହେ ଜନେ ଜନେ

ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, କଳିଯୁଗ ପରି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଯୁଗ ନାହିଁ; ସେଇ ଯୁଗରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘରେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସାଇଦେବି।

ଅନ୍ଯଧର୍ମାନ୍ ତିରସ୍କୃତ୍ଯ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ମହୋତ୍ସଵାନ୍ । ତଦା ନାହଂ ହରେର୍ଦାସୋ ଲୋକେ ତ୍ଵାଂ ନ ପ୍ରଵର୍ତଯେ

ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଗୁଡିକୁ ଛାଡ଼ି, ବଡ଼ ପର୍ବପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ଆଗରେ ରଖି, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ହରିଙ୍କର ସେବା କରିବି ନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମକୁ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଚାର କରିବି ନାହିଁ।

ତ୍ଵଦ୍ ଅନ୍ଵିତାଶ୍ଚ ଯେ ଜୀଵା ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି କଲୌ ଇହ । ପାପିନୋଽପି ଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ନିର୍ଭଯଂ କୃଷ୍ଣମନ୍ଦିରମ୍

ଏହି କଳିଯୁଗରେ ଯେମାନେ ତୁମ ସହିତ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପାପୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ଯିବେ।

ଯେଷାଂ ଚିତ୍ତେ ଵସେଦ୍‌ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵଦା ପ୍ରେମରୂପିଣୀ । ନତେ ପଶ୍ଯନ୍ତି କୀନାଶଂ ସ୍ଵପ୍ନେଽପ୍ଯମଲମୂର୍ତଯଃ

ଯାହାଙ୍କର ହୃଦୟରେ ସଦା ପ୍ରେମରୂପୀ ଭକ୍ତି ବସିଥାଏ, ଅଶୁଦ୍ଧ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

ନ ପ୍ରେତୋ ନ ପିଶାଚୋ ଵା ରାକ୍ଷସୋ ଵାସୁରୋଽପି ଵା । ଭକ୍ତିଯୁକ୍ତମନସ୍କାନାଂ ସ୍ପର୍ଶନେ ନ ପ୍ରଭୁର୍ଭଵେତ୍

ଭୂତ, ପିଶାଚ, ରାକ୍ଷସ କିମ୍ବା ଅସୁର ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନେ ଭକ୍ତି ଅଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

ନ ତପୋଭିର୍ନ ଵେଦୈଶ୍ଚ ନ ଜ୍ଞାନେନାପି କର୍ମଣା । ହରିର୍ହି ସାଧ୍ଯତେ ଭକ୍ତ୍ଯା ପ୍ରମାଣଂ ତତ୍ର ଗୋପିକାଃ

ତପସ୍ୟା, ବେଦ, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହରିକୁ ପାଇଯିବାଯାଏ ନାହିଁ—କେବଳ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା; ଏଥିରେ ଗୋପୀମାନେ ପ୍ରମାଣ।

ନୃଣାଂ ଜନ୍ମସହସ୍ରେଣ ଭକ୍ତୌ ପ୍ରୀତିର୍ହି ଜାଯତେ । କଲୌ ଭକ୍ତିଃ କଲୌ ଭକ୍ତିଃ ଭକ୍ତ୍ଯା କୃଷ୍ଣଃ ପୁରଃ ସ୍ଥିତଃ

ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମାନବ ମନେ ଭକ୍ତିପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଜନ୍ମନେଇଥାଏ; କଳିଯୁଗରେ ଭକ୍ତି, ଭକ୍ତି—ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କୃଷ୍ଣ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ଭକ୍ତିଦ୍ରୋଅକରା ଯେ ଚ ତେ ସୀଦନ୍ତି ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଦୁର୍ଵାସା ଦୁଃଖମାପନ୍ନଃ ପୁରା ଭକ୍ତଵିନିନ୍ଦକଃ

ଯେଉଁମାନେ ଭକ୍ତିକୁ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତିନୋଟି ଲୋକରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି; ପୂର୍ବେ ଦୁର୍ବାସା ଏକ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କରିଥିବାରୁ ଦୁଃଖ ପାଇଥିଲେ।

ଅଲଂ ଵ୍ରତୈଃ ଅଲଂ ତୀର୍ଥୈଃ ଅଲଂ ଯୋଗୈରଲଂ ମଖୈଃ । ଅଲଂ ଜ୍ଞାନକଥାଲାପୈଃ ଭକ୍ତିରେକୈଵ ମୁକ୍ତିଦା

ଅଧିକ ବ୍ରତ ଦରକାର ନାହିଁ, ଅଧିକ ତୀର୍ଥ ଦରକାର ନାହିଁ, ଅଧିକ ଯୋଗ ଦରକାର ନାହିଁ, ଅଧିକ ଯଜ୍ଞ ଦରକାର ନାହିଁ, ଅଧିକ ଜ୍ଞାନ କଥା ଦରକାର ନାହିଁ—କେବଳ ଭକ୍ତି ମାତ୍ର ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି।

ସୂତ ଉଵାଚ - ଇତି ନାରଦନିର୍ଣୀତଂ ସ୍ଵମାଯାତ୍ମ୍ଯଂ ନିଶମ୍ଯ ସା । ସର୍ଵାଙ୍ଗପୁଷ୍ଟିସଂଯୁକ୍ତା ନାରଦଂ ଵାକ୍ଯମଵ୍ରଵୀତ୍

ସୂତ କହିଲେ—ଏଭଳି ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଥିବା ନିଜର ସ୍ୱରୂପ ଶୁଣି, ସେ ସମସ୍ତ ମଙ୍ଗଳ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ନାରଦଙ୍କୁ କହିଲେ।

ଭକ୍ତିରୁଵାଚ - ଅହୋ ନାରଦ ଧନ୍ଯୋଽସି ପ୍ରୀତିସ୍ତେ ମଯି ନିଶ୍ଚଲା । ନ କଦାଚିଦ୍ ଵିମୁଞ୍ଚାମି ଚିତ୍ତେ ସ୍ଥାସ୍ଯାମି ସର୍ଵଦା

ଭକ୍ତି କହିଲେ—ହେ ନାରଦ, ତୁମେ କେତେ ଧନ୍ୟ! ତୁମର ପ୍ରେମ ମୋ ପ୍ରତି ଅଟୁଟ। ମୁଁ କେବେ ତୁମକୁ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ; ସଦା ତୁମ ହୃଦୟରେ ରହିବି।

କୃପାଲୁନା ତ୍ଵଯା ସାଧୋ ମଦ୍‌ବାଧା ଧ୍ଵଂସିତା କ୍ଷଣାତ୍ । ପୁତ୍ରଯୋଶ୍ଚେତନା ନାସ୍ତି ତତୋ ବୋଧଯ ବୋଧଯ

ହେ ଦୟାଳୁ ଋଷି, ତୁମେ ମୋର ଦୁଃଖକୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦୂର କରିଦେଲା। ମୋର ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ନାହିଁ—ସେଥିପାଇଁ, ସେମାନେକୁ ଜାଗାଅ, ଜାଗାଅ।

ସୂତ ଉଵାଚ - ତସ୍ଯା ଵଚଃ ସମାକର୍ଣ୍ଯ କାରୁଣ୍ଯଂ ନାରଦୋ ଗତଃ । ତଯୋର୍ବୋଧନମାରେଭେ କରାଗ୍ରେଣ ଵିମର୍ଦଯନ୍

ସୂତ କହିଲେ—ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ନାରଦଙ୍କ ହୃଦୟରେ କରୁଣା ଜାଗିଲା ଓ ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପରେ ମସାଇ ଜାଗାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ମୁଖଂ ସଂଯୋଜ୍ଯ କର୍ଣାନ୍ତେ ଶବ୍ଦମୁଚ୍ଚୈଃ ସମୁଚ୍ଚରନ୍ । ଜ୍ଞାନ ପ୍ରବୁଧ୍ଯତାଂ ଶୀଘ୍ରଂ ରେ ଵୈରାଗ୍ଯ ପ୍ରବୁଧ୍ଯତାମ୍

ମୁଁହ କାନ ଛାଡ଼ିରେ ନିକଟେ ରଖି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ—'ହେ ଜ୍ଞାନ, ଶୀଘ୍ର ଜାଗ! ହେ ବୈରାଗ୍ୟ, ଜାଗ!'

ଵେଦଵେଦାନ୍ତଘୋଷୈଶ୍ଚ ଗୀତାପାଠୈର୍ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ବୋଧ୍ଯମାନୌ ତଦା ତେନ କଥଂଚିତ୍ ଚୋତ୍ଥିତୌ ବଲାତ୍

ବେଦ, ବେଦାନ୍ତ ଓ ଗୀତା ପାଠ ବାରମ୍ବାର କରି, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଜାଗାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ ସେମାନେ କିଛି ଉଠିଲେ।

ନେତ୍ରୈଃ ଅନଵଲୋକନ୍ତୌ ଜୃମ୍ଭନ୍ତୌ ସାଲସାଵୁଭୌ । ବକଵତ୍ପଲିତୌ ପ୍ରାଯଃ ଶୁଷ୍କକାଷ୍ଠସମାଙ୍ଗକୌ

ସେମାନେ ଦୁଇଜଣ ଆଖି ଖୋଲିପାରୁନଥିଲେ, ହାମି ଦେଉଥିଲେ, ବକ ପରି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଶୁଷ୍କ କାଠର ଦେହ ଭଳି ପକ୍କା ହୋଇଯାଇଥିଲେ।

କ୍ଷୁତ୍କ୍ଷାମୌ ତୌ ନିରୀକ୍ଷ୍ଯୈଵ ପୁନଃ ସ୍ଵାପପରାଯଣୌ । ଋଷିଶ୍ଚିନ୍ତାପରୋ ଜାତଃ କିଂ ଵିଧେଯଂ ମଯେତି ଚ

ସେ ଦୁଇଜଣ ଭୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ, ପୁଣି ଘୁମରେ ଲୀନ ଦେଖି, ଋଷି ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଲେ—'ମୁଁ କଣ କରିବି?'

ଅହୋ ନିଦ୍ରା କଥଂ ଯାତି ଵୃଦ୍ଧତ୍ଵଂ ଚ ମହତ୍ତରମ୍ । ଚିନ୍ତଯନ୍ ଇତି ଗୋଵିନ୍ଦଂ ସ୍ମାରଯାମାସ ଭାର୍ଗଵ

ହାଁ, ଏମିତି ଘୁମ କିପରି ଆସେ? ଏପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା କିପରି ହୁଏ? ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଭାର୍ଗବ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ଵ୍ଯୋମଵାଣୀ ତଦୈଵାଭୂତ୍ ମା ଋଷେ ଖିଦ୍ଯତାମିତି । ଉଦ୍ଯମଃ ସଫଲସ୍ତେଽଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଶଯଃ

ସେଇ ସମୟରେ ଆକାଶରୁ ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା—'ଋଷି, ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତୁମର ଚେଷ୍ଟା ନିଶ୍ଚୟ ଫଳିବ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।'

ଏତଦର୍ଥଂ ତୁ ସତ୍କର୍ମ ସୁରର୍ଷେ ତ୍ଵଂ ସମାଚର । ତତ୍ତେ କର୍ମାଭିଧାସ୍ଯନ୍ତି ସାଧଵଃ ସାଧୁଭୂଷଣାଃ

'ଏହି କାରଣରେ, ଦେବମାନ୍ୟ ଋଷି, ତୁମେ ନିକଟରେ ନିକଟ କର୍ମ କର। ସଜନମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମରେ ଶୋଭିତ, ସେମାନେ ତୁମ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଘୋଷଣା କରିବେ।'

ସତ୍କର୍ମଣି କୃତେ ତସ୍ମିନ୍ ସନିଦ୍ରା ଵୃଦ୍ଧତାନଯୋଃ । ଗମିଷ୍ଯତି କ୍ଷଣାଦ୍‌ଭକ୍ତିଃ ସର୍ଵତଃ ପ୍ରସରିଷ୍ଯତି

ସେଇ ନିକଟ କର୍ମ କରାଗଲେ, ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଉପରୁ ଘୁମ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ତୁରନ୍ତ ଚାଲିଯିବ, ଏବଂ ଭକ୍ତି ସମସ୍ତଠାରେ ପ୍ରସାରିତ ହେବ।

ଇତ୍ଯାକାଶଵଚଃ ସ୍ପଷ୍ଟଂ ତତ୍ସର୍ଵୈରପି ଵିଶ୍ରୁତମ୍ । ନାରଦୋ ଵିସ୍ମଯଂ ଲେଭେ ନେଦଂ ଜ୍ଞାତମିତି ବ୍ରୁଵନ୍

ଏପରି ଭାବରେ ଆକାଶରୁ ଯାହା କୁହାଗଲା, ସେଥିରେ ସମସ୍ତେ ଶୁଣିଲେ। ନାରଦ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ି, କହିଲେ—'ମୋତେ ଏହି କଥା ଜଣା ନଥିଲା।'

ନାରଦ ଉଵାଚ - ଅନଯାଽଽକାଶଵାଣ୍ଯାପି ଗୋପ୍ଯତ୍ଵେନ ନିରୂପିତମ୍ । କିଂ ଵା ତତ୍ସାଧନଂ କାର୍ଯଂ ଯେନ କାର୍ଯଂ ଭଵେତ୍ ତଯୋଃ

ନାରଦ କହିଲେ—'ଏହି ଆକାଶବାଣୀ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥାକୁ ଗୁପ୍ତ ରଖିଛି। କିଏ ସେ ଉପାୟ, କଣ କାମ କରିବା ଦରକାର, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେମାନଙ୍କର କାମ ସଫଳ ହେବ?'

କ୍ଵ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ସନ୍ତସ୍ତେ କଥଂ ଦାସ୍ଯନ୍ତି ସାଧନମ୍ । ମଯାତ୍ର କିଂ ପ୍ରକର୍ତଵ୍ଯଂ ଯଦୁକ୍ତଂ ଵ୍ଯୋମଭାଷଯା

'ସେ ସଜନମାନେ କେଉଁଠି ମିଳିବେ, କିପରି ସେମାନେ ଉପାୟ କହିବେ? ଏଠାରେ ମୁଁ କଣ କରିବି, ଯାହା ଆକାଶରୁ କୁହାଯାଇଛି?'

ସୂତ ଉଵାଚ - ତତ୍ର ଦ୍ଵୌ ଅପି ସଂସ୍ଥାପ୍ଯ ନିର୍ଗତୋ ନାରଦୋ ମୁନିଃ । ତୀର୍ଥଂ ତୀର୍ଥଂ ଵିନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ପୃଚ୍ଛନ୍ ମାର୍ଗେ ମୁନୀଶ୍ଵରାନ୍

ସୂତ କହିଲେ—'ସେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ସେଠାରେ ରଖି, ମହାମୁନି ନାରଦ ଏଠାଠୁ ବାହାରି, ଏକ ତୀର୍ଥରୁ ଅନ୍ୟ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଇ, ମାର୍ଗରେ ମହାମୁନିମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।'

ଵୃତ୍ତାନ୍ତଃ ଶ୍ରୂଯତେ ସର୍ଵୈଃ କିଂଚିତ୍ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ନୋଚ୍ଯତେ । ଅସାଧ୍ଯଂ କେଚନ ପ୍ରୋଚୁଃ ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯମିତି ଚାପରେ । ମୂକୀଭୂତାସ୍ତଥାନ୍ଯେ ତୁ କିଯନ୍ତସ୍ତୁ ପଲାଯିତାଃ

ଏହି ଘଟଣା ସମସ୍ତେ ଶୁଣିଲେ, କିନ୍ତୁ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରି କେହି କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ। କେହି କହିଲେ—'ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ', ଅନ୍ୟେ କହିଲେ—'ଏହା ବୁଝିବା ଦୁର୍ଲଭ', କେହି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଗଲେ, କିଛି ଲୋକ ତ ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ।

ହାହାକାରୋ ମହାନାସୀତ୍ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ଵିସ୍ମଯାଵହଃ । ଵେଦଵେଦାନ୍ତଘୋଷୈଶ୍ଚ ଗୀତାପାଠୈର୍ଵିବୋଧିତମ୍

ତିନି ଲୋକରେ ବଡ଼ ହାହାକାର ହେଲା, ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ; ବେଦ, ବେଦାନ୍ତ ଓ ଗୀତା ପାଠର ଧ୍ୱନିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଚେତନ କରାଗଲା।

ଭକ୍ତିଜ୍ଞାନଵିରାଗାଣାଂ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତ୍ରିକଂ ଯଦା ଉପାଯୋ ନାପରୋଽସ୍ତୀତି କର୍ଣେ କର୍ଣେଽଜପଞ୍ଜନାଃ

ଯେତେବେଳେ ଭକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୈରାଗ୍ୟ ଏଇ ତିନିଟି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା ନାହିଁ, ଲୋକେ ଚୁପ୍ଚାପ କାନରେ କାନ ହେବା କଥା କହିଲେ—'ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ।'