ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ଭୀମସେନୋଽର୍ଜୁନଃ କୃଷ୍ଣୋ ବ୍ରହ୍ମଲିଙ୍‌ଗଧରାସ୍ତ୍ରଯଃ । ଜଗ୍ମୁର୍ଗିରିଵ୍ରଜଂ ତାତ ବୃହଦ୍ରଥସୁତୋ ଯତଃ

ଭୀମସେନ, ଅର୍ଜୁନ ଓ କୃଷ୍ଣ—ଏହି ତିନିଜଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିହ୍ନଧାରୀ—ଗିରିବ୍ରଜକୁ ଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ବୃହଦ୍ରଥଙ୍କ ପୁଅ ରହୁଥିଲେ।

ତେ ଗତ୍ଵାଽଽତିଥ୍ଯଵେଲାଯାଂ ଗୃହେଷୁ ଗୃହମେଧିନମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଂ ସମଯାଚେରନ୍ ରାଜନ୍ଯା ବ୍ରହ୍ମଲିଙ୍‌ଗିନଃ

ସେମାନେ ଅତିଥି ଆସିବା ସମୟରେ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘରକୁ ପହଞ୍ଚି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଶରେ ରାଜାମାନେ ସଂପ୍ରଦାୟ ଅନୁଯାୟୀ ଆଚରଣ କଲେ।

ରାଜନ୍ ଵିଦ୍ଧ୍ଯତିଥୀନ୍ ପ୍ରାପ୍ତାନ୍ ଅର୍ଥିନୋ ଦୂରମାଗତାନ୍ । ତନ୍ନଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯଦ୍‌ ଵଯଂ କାମଯାମହେ

ହେ ରାଜା, ଜାଣନ୍ତୁ ଯେ ଅତିଥିମାନେ ଆସିଛନ୍ତି—ଏମାନେ ଦୂରରୁ ଆସିଥିବା ଅଭିଲାଷୀ। ହେ ଶୁଭଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆମେ ଯାହା ଚାହାଁୁଛୁ, ଦୟାକରି ଆମକୁ ଦିଅ।

କିଂ ଦୁର୍ମର୍ଷଂ ତିତିକ୍ଷୂଣାଂ କିଂ ଅକାର୍ଯଂ ଅସାଧୁଭିଃ । କିଂ ନ ଦେଯଂ ଵଦାନ୍ଯାନାଂ କଃ ପରଃ ସମଦର୍ଶିନାମ୍

ଧୈର୍ୟଶୀଳମାନେ ପାଇଁ କଣ ଅସହ୍ୟ? ଅଧର୍ମିକମାନେ କଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ? ଦାନଶୀଳମାନେ କଣ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ? ସମଭାବରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିବା ଲୋକଠାରୁ କିଏ ଉତ୍ତମ?

ଯୋଽନିତ୍ଯେନ ଶରୀରେଣ ସତାଂ ଗେଯଂ ଯଶୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ନାଚିନୋତି ସ୍ଵଯଂ କଲ୍ପଃ ସ ଵାଚ୍ଯଃ ଶୋଚ୍ଯ ଏଵ ସଃ

ଯେଉଁଠି ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଦେହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ନିଜେ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜେ ଧର୍ମିକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ କୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଲୋକ ସତ୍ୟ ସଂଯୋଗରେ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ।

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରୋ ରନ୍ତିଦେଵ ଉଞ୍ଛଵୃତ୍ତିଃ ଶିବିର୍ବଲିଃ । ଵ୍ଯାଧଃ କପୋତୋ ବହଵୋ ହ୍ଯଧ୍ରୁଵେଣ ଧ୍ରୁଵଂ ଗତାଃ

ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ରନ୍ତିଦେବ, ଉଞ୍ଚବୃତ୍ତି ଶିବି, ବଳି, ଏକ ଶିକାରୀ, ଏକ ପରାବା—ଏମିତି ଅନେକ ଲୋକ ଅସ୍ଥାୟୀ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି।

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ - ସ୍ଵରୈରାକୃତିଭିସ୍ତାଂସ୍ତୁ ପ୍ରକୋଷ୍ଠୈର୍ଜ୍ଯାହତୈରପି । ରାଜନ୍ଯବନ୍ଧୂନ୍ ଵିଜ୍ଞାଯ ଦୃଷ୍ଟପୂର୍ଵାନଚିନ୍ତଯତ୍

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ: ସେମାନଙ୍କର କଥା, ଚେହେରା, ଏବଂ ଧନୁର ତାଣିର ଚିହ୍ନ ଥିବା ହାତ ଦେଖି, ସେ ଏହି ରାଜାବନ୍ଧୁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିବା ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲେ।

ରାଜନ୍ଯବନ୍ଧଵୋ ହ୍ଯେତେ ବ୍ରହ୍ମଲିଙ୍‌ଗାନି ବିଭ୍ରତି । ଦଦାନି ଭିକ୍ଷିତଂ ତେଭ୍ଯ ଆତ୍ମାନମପି ଦୁସ୍ତ୍ଯଜମ୍

ଏହି ରାଜବଂଶୀ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋର ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ଆତ୍ମାକୁ ମଧ୍ୟ ଦାନ ଦେବି।

ବଲେର୍ନୁ ଶ୍ରୂଯତେ କୀର୍ତିଃ ଵିତତା ଦିକ୍ଷ୍ଵକଲ୍ମଷା । ଐଶ୍ଵର୍ଯାଦ୍‌ ଭ୍ରଂଶିତସ୍ଯାପି ଵିପ୍ରଵ୍ଯାଜେନ ଵିଷ୍ଣୁନା

ବଳିଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପବିତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ଥିଲା ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ; ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧରି ତାଙ୍କର ସମ୍ପଦ ନେଇ ନେଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ କୀର୍ତ୍ତି ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିଲା।

ଶ୍ରିଯଂ ଜିହୀର୍ଷତେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ଦ୍ଵିଜରୂପିଣେ । ଜାନନ୍ନପି ମହୀଂ ପ୍ରାଦାଦ୍‌ ଵାର୍ଯମାଣୋଽପି ଦୈତ୍ଯରାଟ୍

ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଧନ ଆଶା କରିଥିବା ବିଷ୍ଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପେ ଆସିଥିଲେ; ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଳି ସବୁ କିଛି ଜାଣିଥିଲେ ଓ ବାଞ୍ଚାଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ପୃଥିବୀ ଦେଇଦେଲେ।

ଜୀଵତା ବ୍ରାହ୍ମଣାର୍ଥାଯ କୋ ନ୍ଵର୍ଥଃ କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧୁନା । ଦେହେନ ପତମାନେନ ନେହତା ଵିପୁଲଂ ଯଶଃ

ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁର ଦେହର କଣ ଉପଯୋଗ? ଏଠି ଦେହ ପଡ଼ିଲେ ବଡ଼ କୀର୍ତ୍ତି ମିଳେ।

ଇତ୍ଯୁଦାରମତିଃ ପ୍ରାହ କୃଷ୍ଣାର୍ଜୁନଵୃକୋଦରାନ୍ । ହେ ଵିପ୍ରା ଵ୍ରିଯତାଂ କାମୋ ଦଦାମ୍ଯାତ୍ମଶିରୋଽପି ଵଃ

ଏପରି ଉଦାର ମନଭାବ ନେଇ ସେ କୃଷ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ ଓ ଭୀମସେନଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ଆପଣମାନେ ଯାହା ଚାହାନ୍ତି, ମୁଁ ମୋ ମୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଦେବି।'

ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ - ଯୁଦ୍ଧଂ ନୋ ଦେହି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଶୋ ଯଦି ମନ୍ଯସେ । ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥିନୋ ଵଯଂ ପ୍ରାପ୍ତା ରାଜନ୍ଯା ନାନ୍ଯକାଙ୍‌କ୍ଷିଣଃ

ପ୍ରଭୁ କହିଲେ: 'ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଯଦି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯୁଦ୍ଧ ଉପଯୁକ୍ତ ମନେ କର, ତେବେ ଆମକୁ ଯୁଦ୍ଧ ଦିଅ। ଆମେ ରାଜବଂଶୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଛୁ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଆଶା ନାହିଁ।'

ଅସୌ ଵୃକୋଦରଃ ପାର୍ଥଃ ତସ୍ଯ ଭ୍ରାତାର୍ଜୁନୋ ହ୍ଯଯମ୍ । ଅନଯୋର୍ମାତୁଲେଯଂ ମାଂ କୃଷ୍ଣଂ ଜାନୀହି ତେ ରିପୁମ୍

ଏହେଁ ଭୀମସେନ, ଏହାର ଭାଇ ଅର୍ଜୁନ; ମୁଁ କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କ ମାମା ଓ ତୋର ଶତ୍ରୁ।

ଏଵମାଵେଦିତୋ ରାଜା ଜହାସୋଚ୍ଚୈଃ ସ୍ମ ମାଗଧଃ । ଆହ ଚାମର୍ଷିତୋ ମନ୍ଦା ଯୁଦ୍ଧଂ ତର୍ହି ଦଦାମି ଵଃ

ଏପରି ଜାଣି ମାଗଧ ରାଜା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହସିଲେ ଓ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ: 'ଯଦି ଏମିତି, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧ ଦେଉଛି, ମୂର୍ଖମାନେ।'

ନ ତ୍ଵଯା ଭୀରୁଣା ଯୋତ୍ସ୍ଯେ ଯୁଧି ଵିକ୍ଲଵତେଜସା । ମଥୁରାଂ ସ୍ଵପୁରୀଂ ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ସମୁଦ୍ରଂ ଶରଣଂ ଗତଃ

ମୁଁ ତୋତେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବିନାହିଁ, କାରଣ ତୁ ଭୟଭୀତ ଓ ଅନିଶ୍ଚିତ ପ୍ରତାପର; ତୁ ତୋର ନିଜ ମଥୁରା ଛାଡ଼ି ସମୁଦ୍ରପାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛୁ।

ଅଯଂ ତୁ ଵଯସା ତୁଲ୍ଯୋ ନାତିସତ୍ତ୍ଵୋ ନ ମେ ସମଃ । ଅର୍ଜୁନୋ ନ ଭଵେଦ୍ ଯୋଦ୍ଧା ଭୀମସ୍ତୁଲ୍ଯବଲୋ ମମ

ଏହିଁ ମୋ ସହିତ ବୟସରେ ସମାନ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିରେ ନୁହେଁ; ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଭୀମ ମୋ ସମାନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭୀମସେନାଯ ପ୍ରାଦାଯ ମହତୀଂ ଗଦାମ୍ । ଦ୍ଵିତୀଯାଂ ସ୍ଵଯମାଦାଯ ନିର୍ଜଗାମ ପୁରାଦ୍ ବହିଃ

ଏପରି କହି ସେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ବଡ଼ ଗଦା ଦେଲେ, ନିଜେ ଆଉ ଏକ ଧରି ସହରୁ ବାହାରିଲେ।

ତତଃ ସମେ ଖଲେ ଵୀରୌ ସଂଯୁକ୍ତାଵିତରେତରୌ । ଜଘ୍ନତୁର୍ଵଜ୍ରକଲ୍ପାଭ୍ଯାଂ ଗଦାଭ୍ଯାଂ ରଣଦୁର୍ମଦୌ

ତାପରେ, ସେଇ ଦୁଇ ଶୂର ବିରାଟ ମଞ୍ଚରେ ଏକାଉଁ ହେଲେ; ଯୁଦ୍ଧ ମଦେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଏକାଉଁ ଉପରେ ଏକାଉଁ ଆଘାତ କଲେ।

ମଣ୍ଡଲାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ସଵ୍ଯଂ ଦକ୍ଷିଣମେଵ ଚ । ଚରତୋଃ ଶୁଶୁଭେ ଯୁଦ୍ଧଂ ନଟଯୋରିଵ ରଙ୍‌ଗିଣୋଃ

ସେମାନେ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ଚକ୍ରାକାରେ ଘୂରି ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ, ଯାହା ନଟମାନେ ମଞ୍ଚରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

ତତଶ୍ଚଟଚଟାଶବ୍ଦୋ ଵଜ୍ରନିଷ୍ପେଷସନ୍ନିଭଃ । ଗଦଯୋଃ କ୍ଷିପ୍ତଯୋ ରାଜନ୍ ଦନ୍ତଯୋରିଵ ଦନ୍ତିନୋଃ

ତାପରେ, ତାଙ୍କର ଗଦା ଆଘାତର ଶବ୍ଦ ବଜ୍ର ଘାତ ପରି ହେଉଥିଲା, ରାଜନ୍, ଏହା ହାତୀମାନଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଧକ୍କା ଦେବା ପରି ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା।

( ଵସଂତତିଲକା ) ତେ ଵୈ ଗଦେ ଭୁଜଜଵେନ ନିପାତ୍ଯମାନେ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯତୋଂଽସକଟିପାଦକରୋରୁଜତ୍ରୂନ୍ । ଚୂର୍ଣୀବଭୂଵତୁରୁପେତ୍ଯ ଯଥାର୍କଶାଖେ ସଂଯୁଧ୍ଯତୋର୍ଦ୍ଵିରଦଯୋରିଵ ଦୀପ୍ତମନ୍ଵ୍ଯୋଃ

ତେମାନେ ଦୁଇଜଣ ହାତର ତୀବ୍ରତାରେ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ପରସ୍ପରଙ୍କ ମୋଡ଼, କଟି, ପାଦ, ଗୁଡ଼ିକ, ହାତ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ; ଗଦାଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଦୁଇ ଜଳନ୍ତା ହାତୀ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶାଖା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।

ଇତ୍ଥଂ ତଯୋଃ ପ୍ରହତଯୋର୍ଗଦଯୋର୍ନୃଵୀରୌ କ୍ରୁଦ୍ଧୌ ସ୍ଵମୁଷ୍ଟିଭିରଯଃସ୍ପରଶୈରପିଷ୍ଟାମ୍ । ଶବ୍ଦସ୍ତଯୋଃ ପ୍ରହରତୋରିଭଯୋରିଵାସୀନ୍ ନିର୍ଘାତଵଜ୍ରପରୁଷସ୍ତଲତାଡନୋତ୍ଥଃ

ଏପରି ଦୁଇ ଶୂର ଗଦା ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କରୁଥିଲେ, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଏକାଉଁ ଉପରେ ଏକାଉଁ ଲୋହା ପରି କଠିନ ମୁଷ୍ଟି ଦେଇ ମାଡ଼ୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ତାଡ଼ର ଶବ୍ଦ ବଜ୍ର ଘାତ ପରି ଭୟଙ୍କର ହେଉଥିଲା।

( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ତଯୋରେଵଂ ପ୍ରହରତୋଃ ସମଶିକ୍ଷାବଲୌଜସୋଃ । ନିର୍ଵିଶେଷମଭୂଦ୍ ଯୁଦ୍ଧଂ ଅକ୍ଷୀଣଜଵଯୋର୍ନୃପ

ଏପରି ଦୁଇଜଣ ସମାନ ଦକ୍ଷତା, ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ସାହରେ ଏକାଉଁ ଉପରେ ଏକାଉଁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ; ଯୁଦ୍ଧରେ କିଏ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ ଚିହ୍ନଟ ହେଉନଥିଲା, ରାଜନ୍।

ଏଵଂ ତଯୋର୍ମହାରାଜ ଯୁଧ୍ଯତୋଃ ସପ୍ତଵିଂଶତିଃ । ଦିନାନି ନିରଗଂସ୍ତତ୍ର ସୁହୃଦ୍‌ଵନ୍ ନିଶି ତିଷ୍ଠତୋଃ

ଏପରି ମହାରାଜ, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ସେଠାରେ ସତେଇ ଦିନ କଟିଗଲା, ତାଙ୍କର ସହଯୋଗୀମାନେ ରାତିରେ ଦେଖୁଥିଲେ।

ଏକଦା ମାତୁଲେଯଂ ଵୈ ପ୍ରାହ ରାଜନ୍ ଵୃକୋଦରଃ । ନ ଶକ୍ତୋଽହଂ ଜରାସନ୍ଧଂ ନିର୍ଜେତୁଂ ଯୁଧି ମାଧଵ

ଏକଦିନ, ରାଜା, ବୃକୋଦର ତାଙ୍କର ମାମାଘର ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମାଧବ, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜରାସନ୍ଧକୁ ହରାଇପାରିବିନାହିଁ।'

ଶତ୍ରୋର୍ଜନ୍ମମୃତୀ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଜୀଵିତଂ ଚ ଜରାକୃତମ୍ । ପାର୍ଥମାପ୍ଯାଯଯନ୍ ସ୍ଵେନ ତେଜସାଚିନ୍ତଯଦ୍ଧରିଃ

ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଜାଣି, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଜରା ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହେଉଛି ବୋଲି ବୁଝି, ହରି ନିଜ ତେଜରେ ପାର୍ଥକୁ ଶକ୍ତି ଦେଲେ ଓ କଣ କରିବେ ଭାବିଲେ।

ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯାରିଵଧୋପାଯଂ ଭୀମସ୍ଯାମୋଘଦର୍ଶନଃ । ଦର୍ଶଯାମାସ ଵିଟପଂ ପାଟଯନ୍ନିଵ ସଂଜ୍ଞଯା

ଶତ୍ରୁକୁ ମାରିବା ପାଇଁ କୌଣସି ଉପାୟ ଭାବି, ଯିଏଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏନାହିଁ, ସେ ଭୀମଙ୍କୁ ଏକ ଡାଳ ଫାଟି ଦେଖାଇ ସଙ୍କେତ କଲେ।

ତଦ୍‌ଵିଜ୍ଞାଯ ମହାସତ୍ତ୍ଵୋ ଭୀମଃ ପ୍ରହରତାଂ ଵରଃ । ଗୃହୀତ୍ଵା ପାଦଯୋଃ ଶତ୍ରୁଂ ପାତଯାମାସ ଭୂତଲେ

ଏହି ସଙ୍କେତ ବୁଝି, ବଳଶାଳୀ ଓ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଧା ଭୀମ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ପାଦ ଧରି ଭୂମିରେ ପକେଇ ଫେଲିଲେ।