ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ। ଏଵଂ ପ୍ରବୋଧିତୋ ମିତ୍ରୈଶ୍ଚୈଦ୍ଯୋଽଗାତ୍ସାନୁଗଃ ପୁରମ୍। ହତଶେଷାଃ ପୁନସ୍ତେଽପି ଯଯୁଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ପୁରଂ ନୃପାଃ

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ— ଏଭଳି ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ତ୍ବନା ପାଇ, ଚେଦିରାଜ ତାଙ୍କ ସାଥିମାନେ ସହିତ ନିଜ ପୁରକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ପୁରକୁ ଫେରିଗଲେ।

ରୁକ୍ମୀ ତୁ ରାକ୍ଷସୋଦ୍ଵାହଂ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵିଡସହନ୍ସ୍ଵସୁଃ। ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଗମତ୍କୃଷ୍ଣମକ୍ଷୌହିଣ୍ଯା ଵୃତୋ ବଲୀ

କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମୀ, ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ବିବାହ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଘୃଣା କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସେନା ସହିତ ପଛୁଆଁ ହୋଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।

ରୁକ୍ମ୍ଯମର୍ଷୀ ସୁସଂରବ୍ଧଃ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ସର୍ଵଭୂଭୁଜାମ୍। ପ୍ରତିଜଜ୍ଞେ ମହାବାହୁର୍ଦଂଶିତଃ ସଶରାସନଃ

ରୁକ୍ମୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ବାହୁ ଉପରେ ଧନୁଷ୍ ଧରି, ଶପଥ କଲେ।

ଅହତ୍ଵା ସମରେ କୃଷ୍ଣମପ୍ରତ୍ଯୂହ୍ଯ ଚ ରୁକ୍ମିଣୀମ୍। କୁଣ୍ଡିନଂ ନ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ଵଃ

“ମୁଁ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାରି ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନେଇପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ କୁଣ୍ଡିନ ପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି ନାହିଁ। ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।”

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରଥମାରୁହ୍ଯ ସାରଥିଂ ପ୍ରାହ ସତ୍ଵରଃ। ଚୋଦଯାଶ୍ଵାନ୍ଯତଃ କୃଷ୍ଣଃ ତସ୍ଯ ମେ ସଂଯୁଗଂ ଭଵେତ୍

ଏଭଳି କହି, ସେ ତୁରନ୍ତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚଲାଅ! ମୋତେ କୃଷ୍ଣ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉ।”

ଅଦ୍ଯାହଂ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ଗୋପାଲସ୍ଯ ସୁଦୁର୍ମତେଃ। ନେଷ୍ଯେ ଵୀର୍ଯମଦଂ ଯେନ ସ୍ଵସା ମେ ପ୍ରସଭଂ ହୃତା

“ଆଜି ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଗୋପାଳଙ୍କର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି, ଯିଏ ଜୋରକରି ମୋର ଭଉଣୀକୁ ନେଇଯାଇଛି।”

ଵିକତ୍ଥମାନଃ କୁମତିରୀଶ୍ଵରସ୍ଯାପ୍ରମାଣଵିତ୍। ରଥେନୈକେନ ଗୋଵିନ୍ଦଂ ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତ୍ଯଥାହ୍ଵଯତ୍

ଏଭଳି ଅହଂକାର କରୁଥିବା ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନ ରୁକ୍ମୀ, ଏକ ମାତ୍ର ରଥ ନେଇ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି, “ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ!” ବୋଲି ଡାକିଲେ।

ଧନୁର୍ଵିକୃଷ୍ଯ ସୁଦୃଢଂ ଜଘ୍ନେ କୃଷ୍ଣଂ ତ୍ରିଭିଃ ଶରୈଃ। ଆହ ଚାତ୍ର କ୍ଷଣଂ ତିଷ୍ଠ ଯଦୂନାଂ କୁଲପାଂସନ

ସେ ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ୍ ଟାଣି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତିନିଟି ବାଣ ଲାଗିଲେ ଓ କହିଲେ, “ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁହ, ଯଦୁବଂଶର କଳଙ୍କ!”

ଯତ୍ର ଯାସି ସ୍ଵସାରଂ ମେ ମୁଷିତ୍ଵା ଧ୍ଵାଙ୍କ୍ଷଵଦ୍ଧଵିଃ। ହରିଷ୍ଯେଽଦ୍ଯ ମଦଂ ମନ୍ଦ ମାଯିନଃ କୂଟଯୋଧିନଃ

“ତୁମେ କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ମୋର ଭଉଣୀକୁ ଚୋରି କରି, ଯେପରି ଶ୍ୱାନ ଯଜ୍ଞର ହବି ଚୋରି କରେ? ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି, ଦୁର୍ମତି, ଚତୁର ଯୋଦ୍ଧା!”

ଯାଵନ୍ନ ମେ ହତୋ ବାଣୈଃ ଶଯୀଥା ମୁଞ୍ଚ ଦାରିକାମ୍। ସ୍ମଯନ୍କୃଷ୍ଣୋ ଧନୁଶ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଷଡ୍ଭିର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ରୁକ୍ମିଣମ୍

ମୋତେ ତୁମେ ତୀରରେ ହତ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇନଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଇ ଝିଅକୁ ଛାଡ଼। କୃଷ୍ଣ ହସି ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ଛଅଟି ତୀରରେ ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।

ଅଷ୍ଟଭିଶ୍ଚତୁରୋ ଵାହାନ୍ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ସୂତଂ ଧ୍ଵଜଂ ତ୍ରିଭିଃ। ସ ଚାନ୍ଯଦ୍ଧନୁରାଧାଯ କୃଷ୍ଣଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ପଞ୍ଚଭିଃ

ଅଠଟି ତୀରରେ ସେ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ, ଦୁଇଟି ତୀରରେ ସାରଥିକୁ, ତିନୋଟି ତୀରରେ ପତାକାକୁ ଘାତ କଲେ। ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରି ରୁକ୍ମୀ ପାଞ୍ଚଟି ତୀରରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଘାୟଲ କଲେ।

ତୈସ୍ତାଦିତଃ ଶରୌଘୈସ୍ତୁ ଚିଚ୍ଛେଦ ଧନୁରଚ୍ଯୁତଃ। ପୁନରନ୍ଯଦୁପାଦତ୍ତ ତଦପ୍ଯଚ୍ଛିନଦଵ୍ଯଯଃ

ସେଇ ତୀରବର୍ଷାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ବେଳେ, ଅଚ୍ୟୁତ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ରୁକ୍ମୀ ଆଉ ଏକ ଧନୁଷ୍ୟ ନେଲେ, କିନ୍ତୁ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।

ପରିଘଂ ପଟ୍ଟିଶଂ ଶୂଲଂ ଚର୍ମାସୀ ଶକ୍ତିତୋମରୌ। ଯଦ୍ଯଦାଯୁଧମାଦତ୍ତ ତତ୍ସର୍ଵଂ ସୋଽଚ୍ଛିନଦ୍ଧରିଃ

ରୁକ୍ମୀ ଯେଉଁଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ନେଲେ—ଗଦା, ବାଣ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଢାଳ ଓ ତଳୱାର, ଶକ୍ତି, ତୋମର—ହରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।

ତତୋ ରଥାଦଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ଖଡ୍ଗପାଣିର୍ଜିଘାଂସଯା। କୃଷ୍ଣମଭ୍ଯଦ୍ରଵତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପତଙ୍ଗ ଇଵ ପାଵକମ୍

ତାପରେ ରୁକ୍ମୀ ରଥରୁ ଝାପି ପଡ଼ି, ତଳୱାର ହାତରେ ଧରି, ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କ୍ରୋଧରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟିଲେ, ଯେପରି ଏକ ପୋକା ଅଗ୍ନିକୁ ଧାଉଛି।

ତସ୍ଯ ଚାପତତଃ ଖଡ୍ଗଂ ତିଲଶଶ୍ଚର୍ମ ଚେଷୁଭିଃ। ଛିତ୍ତ୍ଵାସିମାଦଦେ ତିଗ୍ମଂ ରୁକ୍ମିଣଂ ହନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ

ସେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଓ ଢାଳକୁ ତୀରରେ ଟୁକୁଡ଼ି କରିଦେଲେ। ପରେ ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭ୍ରାତୃଵଧୋଦ୍ଯୋଗଂ ରୁକ୍ମିଣୀ ଭଯଵିହ୍ଵଲା। ପତିତ୍ଵା ପାଦଯୋର୍ଭର୍ତୁରୁଵାଚ କରୁଣଂ ସତୀ

ପତି ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ଦେଖି, ଭୟରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ ରୁକ୍ମିଣୀ ପତିଙ୍କର ପାଦରେ ପଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ କରୁଣ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।

ଶ୍ରୀରୁକ୍ମିଣ୍ଯୁଵାଚ। ଯୋଗେଶ୍ଵରାପ୍ରମେଯାତ୍ମନ୍ଦେଵଦେଵ ଜଗତ୍ପତେ। ହନ୍ତୁଂ ନାର୍ହସି କଲ୍ଯାଣ ଭ୍ରାତରଂ ମେ ମହାଭୁଜ

ଶ୍ରୀ ରୁକ୍ମିଣୀ କହିଲେ: ହେ ଯୋଗେଶ୍ୱର, ଅପରିମିତ, ଦେବମାନ୍ୟ, ଜଗତ୍ପତି, ମୋର ଭାଇକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ହେ କଳ୍ୟାଣମୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ। ତଯା ପରିତ୍ରାସଵିକମ୍ପିତାଙ୍ଗଯା ଶୁଚାଵଶୁଷ୍ଯନ୍ମୁଖରୁଦ୍ଧକଣ୍ଠଯା। କାତର୍ଯଵିସ୍ରଂସିତହେମମାଲଯା ଗୃହୀତପାଦଃ କରୁଣୋ ନ୍ଯଵର୍ତତ

ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଭୟରେ ତାଙ୍କ ଶରୀର କମ୍ପିଥିଲା, ଦୁଃଖରେ ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଇଥିଲା, କଣ୍ଠ ଅଟକିଯାଇଥିଲା, ଭୟରେ ସୁନାର ମାଳା ଖସିଯାଉଥିଲା, ସେ ପତିଙ୍କ ପାଦ ଧରିଲେ; କୃପାବଶତଃ ପ୍ରଭୁ ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ ମାରିଲେ ନାହିଁ।

ଚୈଲେନ ବଦ୍ଧ୍ଵା ତମସାଧୁକାରିଣଂ ସଶ୍ମଶ୍ରୁକେଶଂ ପ୍ରଵପନ୍ଵ୍ଯରୂପଯତ୍। ତାଵନ୍ମମର୍ଦୁଃ ପରସୈନ୍ଯମଦ୍ଭୁତଂ ଯଦୁପ୍ରଵୀରା ନଲିନୀଂ ଯଥା ଗଜାଃ

ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମଣିଷକୁ ଗୋଟିଏ କପଡ଼ାରେ ବାନ୍ଧି, ଚୁଲ ଓ ଦାଢ଼ି କାଟି, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ବିକୃତ କରିଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଯଦୁବୀରମାନେ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ମାରିଦେଲେ, ଯେପରି ହାତୀମାନେ ପଦ୍ମସରୋବରକୁ ଚାପିଦେଇଥାନ୍ତି।

କୃଷ୍ଣାନ୍ତିକମୁପଵ୍ରଜ୍ଯ ଦଦୃଶୁସ୍ତତ୍ର ରୁକ୍ମିଣମ୍। ତଥାଭୂତଂ ହତପ୍ରାଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଙ୍କର୍ଷଣୋ ଵିଭୁଃ। ଵିମୁଚ୍ଯ ବଦ୍ଧଂ କରୁଣୋ ଭଗଵାନ୍କୃଷ୍ଣମବ୍ରଵୀତ୍

କୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସି, ସେମାନେ ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ ସେଇ ଅବସ୍ଥାରେ, ପ୍ରାୟ ମୃତଦଶାରେ ଦେଖିଲେ। ବନ୍ଧା ଦେଖି, କୃପାଶୀଳ ସଂକର୍ଷଣ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଖୋଲିଦେଲେ ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ।

ଅସାଧ୍ଵିଦଂ ତ୍ଵଯା କୃଷ୍ଣ କୃତମସ୍ମଜ୍ଜୁଗୁପ୍ସିତମ୍। ଵପନଂ ଶ୍ମଶ୍ରୁକେଶାନାଂ ଵୈରୂପ୍ଯଂ ସୁହୃଦୋ ଵଧଃ

ତୁମେ ଯାହା କରିଛ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଏହା ଅନୁଚିତ ଏବଂ ଆମ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜାଜନକ; ଚୁଲ ଓ ଦାଢ଼ି କାଟିବା, ବିକୃତ କରିବା କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।

ମୈଵାସ୍ମାନ୍ସାଧ୍ଵ୍ଯସୂଯେଥା ଭ୍ରାତୁର୍ଵୈରୂପ୍ଯଚିନ୍ତଯା। ସୁଖଦୁଃଖଦୋ ନ ଚାନ୍ଯୋଽସ୍ତି ଯତଃ ସ୍ଵକୃତଭୁକ୍ପୁମାନ୍

ଏଇ ସତୀ ଜଣେ ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କର ବିକୃତି ପାଇଁ ଆମ ଉପରେ ଦୋଷ ଦେଉନ୍ତୁ ନାହିଁ; କାରଣ, ଆନ୍ୟ କେହି ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଇପାରେ ନାହିଁ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ଲୋକ ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।

ବନ୍ଧୁର୍ଵଧାର୍ହଦୋଷୋଽପି ନ ବନ୍ଧୋର୍ଵଧମର୍ହତି। ତ୍ଯାଜ୍ଯଃ ସ୍ଵେନୈଵ ଦୋଷେଣ ହତଃ କିଂ ହନ୍ଯତେ ପୁନଃ

ସମ୍ବନ୍ଧୀକୁ ମାରିବା ମହାପାପ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, କେବେ ବନ୍ଧୁକୁ ମାରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ନିଜ ଦୋଷରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ପୁଣି ମାରିବାର କଣ ଅର୍ଥ?

କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାମଯଂ ଧର୍ମଃ ପ୍ରଜାପତିଵିନିର୍ମିତଃ। ଭ୍ରାତାପି ଭ୍ରାତରଂ ହନ୍ଯାଦ୍ଯେନ ଘୋରତମସ୍ତତଃ

କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଧର୍ମ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ; ଭାଇ ମଧ୍ୟ ଭାଇକୁ ମାରିପାରେ, ଏହାଠାରୁ ଭୟଙ୍କର କିଛି ନାହିଁ।

ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ଭୂମେର୍ଵିତ୍ତସ୍ଯ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମାନସ୍ଯ ତେଜସଃ। ମାନିନୋଽନ୍ଯସ୍ଯ ଵା ହେତୋଃ ଶ୍ରୀମଦାନ୍ଧାଃ କ୍ଷିପନ୍ତି ହି

ରାଜ୍ୟ, ଜମି, ଧନ, ଜନାନୀ, ମାନ, କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ପାଇଁ, ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ନିଜ ଜଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି।

ତଵେଯଂ ଵିଷମା ବୁଦ୍ଧିଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଦୁର୍ହୃଦାମ୍। ଯନ୍ମନ୍ଯସେ ସଦାଭଦ୍ରଂ ସୁହୃଦାଂ ଭଦ୍ରମଜ୍ଞଵତ୍

ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ତୁମର ବିଚାର କଠୋର, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତି ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି; କାରଣ, ତୁମେ ସଦା ବନ୍ଧୁଙ୍କର ଭଲକୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଭଲ ଭାବିଥାଅ, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ମନେ।

ଆତ୍ମମୋହୋ ନୃଣାମେଵ କଲ୍ପତେ ଦେଵମାଯଯା। ସୁହୃଦ୍ଦୁର୍ହୃଦୁଦାସୀନ ଇତି ଦେହାତ୍ମମାନିନାମ୍

ଦେବମାୟାରେ ମଣିଷମାନେ ମୋହିତ ହୋଇଥାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଦେହକୁ ଆତ୍ମା ଭାବନ୍ତି, ସେମାନେ କେହିକୁ ବନ୍ଧୁ, କେହିକୁ ଶତ୍ରୁ, କେହିକୁ ଉଦାସୀନ ଭାବନ୍ତି।

ଏକ ଏଵ ପରୋ ହ୍ଯାତ୍ମା ସର୍ଵେଷାମପି ଦେହିନାମ୍। ନାନେଵ ଗୃହ୍ଯତେ ମୂଢୈର୍ଯଥା ଜ୍ଯୋତିର୍ଯଥା ନଭଃ

ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଅଛି; ମୂଢ଼ମନେଷ୍ୱରେ ଏହା ଅନେକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଆଲୋକ କିମ୍ବା ଆକାଶ ଅନେକ ଭାଗରେ ଭାଗି ଦେଖାଯାଏ।

ଦେହ ଆଦ୍ଯନ୍ତଵାନେଷ ଦ୍ରଵ୍ଯପ୍ରାଣଗୁଣାତ୍ମକଃ। ଆତ୍ମନ୍ଯଵିଦ୍ଯଯା କୢପ୍ତଃ ସଂସାରଯତି ଦେହିନମ୍

ଏହି ଶରୀର ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ଥିବା, ପଦାର୍ଥ, ପ୍ରାଣ ଓ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ; ଅଜ୍ଞାନରେ ଆତ୍ମା ଉପରେ ଏହା ଆସିଛି, ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାଣୀ ସଂସାରରେ ଭୂଲିଯାଏ।