ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ପତ୍ଯୁର୍ବଲଂ ଶରାସାରୈଶ୍ଛନ୍ନଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସୁମଧ୍ଯମା। ସଵ୍ରୀଡମୈକ୍ଷତ୍ତଦ୍ଵକ୍ତ୍ରଂ ଭଯଵିହ୍ଵଲଲୋଚନା

ପତିଙ୍କ ସେନା ବାଣର ବର୍ଷାରେ ଢାକିଯିବାକୁ ଦେଖି, ସୁସ୍ଲିମ୍ବ କମର ଥିବା ବଧୂ ଲଜ୍ଜା ଓ ଭୟଭିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପତିଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଚାହିଲେ।

ପ୍ରହସ୍ଯ ଭଗଵାନାହ ମା ସ୍ମ ଭୈର୍ଵାମଲୋଚନେ। ଵିନଙ୍କ୍ଷ୍ଯତ୍ଯଧୁନୈଵୈତତ୍ତାଵକୈଃ ଶାତ୍ରଵଂ ବଲମ୍

ଭଗବାନ ହସି କହିଲେ: 'ହେ କମଳନୟନି, ଭୟ କରିନାହଁ; ଏହି ତୁମର ଶତ୍ରୁ ସେନା ଏବେ ତୁମ ନିଜ ଜନମାନେ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହେବ।'

ତେଷାଂ ତଦ୍ଵିକ୍ରମଂ ଵୀରା ଗଦସଙ୍କର୍ଷଣାଦଯଃ। ଅମୃଷ୍ଯମାଣା ନାରାଚୈର୍ଜଘ୍ନୁର୍ହଯଗଜାନ୍ରଥାନ୍

ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଦେଖି, ଗଦ, ସଂକର୍ଷଣ ଓ ଅନ୍ୟ ନାୟକମାନେ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଲୋହା ବାଣରେ ଘୋଡ଼ା, ହସ୍ତୀ ଓ ରଥକୁ ଆଘାତ କଲେ।

ପେତୁଃ ଶିରାଂସି ରଥିନାମଶ୍ଵିନାଂ ଗଜିନାଂ ଭୁଵି। ସକୁଣ୍ଡଲକିରୀଟାନି ସୋଷ୍ଣୀଷାଣି ଚ କୋଟିଶଃ

ଅନେକ ରଥୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ହସ୍ତୀର ଚାଳକଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ, ଯେଉଁଠାରେ କୁଣ୍ଡଳ, ମୁକୁଟ ଓ ପାଗଡ଼ି ଥିଲା, ହଜାର ହଜାର ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।

ହସ୍ତାଃ ସାସିଗଦେଷ୍ଵାସାଃ କରଭା ଊରଵୋଽଙ୍ଘ୍ରଯଃ। ଅଶ୍ଵାଶ୍ଵତରନାଗୋଷ୍ଟ୍ର ଖରମର୍ତ୍ଯଶିରାଂସି ଚ

ତଳୱାର, ଗଦା ଓ ଧନୁଷ୍ ଧରିଥିବା ବାହୁ, ହାତୀ, ଜଂଘା, ପାଦ, ଘୋଡ଼ା, ଖଚ୍ଚର, ଉଠ, ବଳଦ, ଗଧା ଓ ମଣିଷମାନଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ—

ହନ୍ଯମାନବଲାନୀକା ଵୃଷ୍ଣିଭିର୍ଜଯକାଙ୍କ୍ଷିଭିଃ। ରାଜାନୋ ଵିମୁଖା ଜଗ୍ମୁର୍ଜରାସନ୍ଧପୁରଃସରାଃ

ବିଜୟ ଆଶା କରୁଥିବା ବୃଷ୍ଣିମାନେ ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରୁଥିଲେ, ତେବେ ଜରାସନ୍ଧଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ପଛୁଆଁ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ।

ଶିଶୁପାଲଂ ସମଭ୍ଯେତ୍ଯ ହୃତଦାରମିଵାତୁରମ୍। ନଷ୍ଟତ୍ଵିଷଂ ଗତୋତ୍ସାହଂ ଶୁଷ୍ଯଦ୍ଵଦନମବ୍ରୁଵନ୍

ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହରାଇଦେଇଥିବା ଦୁଃଖରେ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଏକ ପୁରୁଷ ପରି, ତେଜ ହରାଇଥିବା, ଉତ୍ସାହ ହୀନ ଓ ମୁହଁ ଶୁଖିଯାଇଥିବା ଶିଶୁପାଳଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସେମାନେ କହିଲେ।

ଭୋ ଭୋଃ ପୁରୁଷଶାର୍ଦୂଲ ଦୌର୍ମନସ୍ଯମିଦଂ ତ୍ଯଜ। ନ ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯଯୋ ରାଜନ୍ନିଷ୍ଠା ଦେହିଷୁ ଦୃଶ୍ଯତେ

“ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦୁଃଖ ଛାଡ଼। ହେ ରାଜା, ଏହି ଦେହଧାରୀ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କାହାରି ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଅପ୍ରିୟ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ।”

ଯଥା ଦାରୁମଯୀ ଯୋଷିତ୍ନୃତ୍ଯତେ କୁହକେଚ୍ଛଯା। ଏଵମୀଶ୍ଵରତନ୍ତ୍ରୋଽଯମୀହତେ ସୁଖଦୁଃଖଯୋଃ

“ଯେପରି ଏକ କାଠର ପୁତୁଳି ମାନ୍ତ୍ରିକଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନୃତ୍ୟ କରେ, ସେପରି ଭଗବାନଙ୍କ ଆଖ୍ୟାନରେ ଏହି ଜଗତର ଲୋକମାନେ ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।”

ଶୌରେଃ ସପ୍ତଦଶାହଂ ଵୈ ସଂଯୁଗାନି ପରାଜିତଃ। ତ୍ରଯୋଵିଂଶତିଭିଃ ସୈନ୍ଯୈର୍ଜିଗ୍ଯେ ଏକମହଂ ପରମ୍

“ମୁଁ ସତରେ ଦିନ ଶୌରିଙ୍କ ସହ ବିଗ୍ରହରେ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲି, କିନ୍ତୁ ଏକୋନେଶିଂ ଦିନ ଏକୋଇଶିଟି ସେନା ନେଇ ସେଠାରେ ବିଜୟ ଲାଭ କରିଥିଲି।”

ତଥାପ୍ଯହଂ ନ ଶୋଚାମି ନ ପ୍ରହୃଷ୍ଯାମି କର୍ହିଚିତ୍। କାଲେନ ଦୈଵଯୁକ୍ତେନ ଜାନନ୍ଵିଦ୍ରାଵିତଂ ଜଗତ୍

“ତଥାପି, ମୁଁ କେବେ ଦୁଃଖି ହେଉନି, କେବେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉନି; କାରଣ, ମୁଁ ଜାଣେ ଯେ ଏହି ସଂସାର କାଳ ଓ ଭାଗ୍ୟର ଚଳାଣରେ ଚାଲିଥାଏ।”

ଅଧୁନାପି ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଵୀରଯୂଥପଯୂଥପାଃ। ପରାଜିତାଃ ଫଲ୍ଗୁତନ୍ତ୍ରୈର୍ଯଦୁଭିଃ କୃଷ୍ଣପାଲିତୈଃ

“ଏବେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ବୀରମାନଙ୍କର ନେତା, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ରକ୍ଷାଧୀନ ଯଦୁମାନେ ଚତୁର୍ ଚାଳିରେ ଆମକୁ ପରାଜିତ କରିଛନ୍ତି।”

ରିପଵୋ ଜିଗ୍ଯୁରଧୁନା କାଲ ଆତ୍ମାନୁସାରିଣି। ତଦା ଵଯଂ ଵିଜେଷ୍ଯାମୋ ଯଦା କାଲଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଃ

“ଏବେ ଆମର ଶତ୍ରୁମାନେ ବିଜୟୀ ହେଲେ, କାରଣ କାଳ ନିଜ ମନମତା ଚାଲେ; ଯେତେବେଳେ କାଳ ଆମ ପକ୍ଷରେ ହେବ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ବିଜୟ ହେବୁ।”

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ। ଏଵଂ ପ୍ରବୋଧିତୋ ମିତ୍ରୈଶ୍ଚୈଦ୍ଯୋଽଗାତ୍ସାନୁଗଃ ପୁରମ୍। ହତଶେଷାଃ ପୁନସ୍ତେଽପି ଯଯୁଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ପୁରଂ ନୃପାଃ

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ— ଏଭଳି ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସାନ୍ତ୍ବନା ପାଇ, ଚେଦିରାଜ ତାଙ୍କ ସାଥିମାନେ ସହିତ ନିଜ ପୁରକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଯେଉଁ ରାଜାମାନେ ବଞ୍ଚିଥିଲେ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ପୁରକୁ ଫେରିଗଲେ।

ରୁକ୍ମୀ ତୁ ରାକ୍ଷସୋଦ୍ଵାହଂ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵିଡସହନ୍ସ୍ଵସୁଃ। ପୃଷ୍ଠତୋଽନ୍ଵଗମତ୍କୃଷ୍ଣମକ୍ଷୌହିଣ୍ଯା ଵୃତୋ ବଲୀ

କିନ୍ତୁ ରୁକ୍ମୀ, ତାଙ୍କ ଭଉଣୀଙ୍କର ରାକ୍ଷସ ବିବାହ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଘୃଣା କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସେନା ସହିତ ପଛୁଆଁ ହୋଇ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଲେ।

ରୁକ୍ମ୍ଯମର୍ଷୀ ସୁସଂରବ୍ଧଃ ଶୃଣ୍ଵତାଂ ସର୍ଵଭୂଭୁଜାମ୍। ପ୍ରତିଜଜ୍ଞେ ମହାବାହୁର୍ଦଂଶିତଃ ସଶରାସନଃ

ରୁକ୍ମୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ବଡ଼ ବଡ଼ ବାହୁ ଉପରେ ଧନୁଷ୍ ଧରି, ଶପଥ କଲେ।

ଅହତ୍ଵା ସମରେ କୃଷ୍ଣମପ୍ରତ୍ଯୂହ୍ଯ ଚ ରୁକ୍ମିଣୀମ୍। କୁଣ୍ଡିନଂ ନ ପ୍ରଵେକ୍ଷ୍ଯାମି ସତ୍ଯମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମି ଵଃ

“ମୁଁ ଯଦି ଯୁଦ୍ଧରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ମାରି ରୁକ୍ମିଣୀଙ୍କୁ ଫେରାଇ ନେଇପାରିବି ନାହିଁ, ତେବେ କୁଣ୍ଡିନ ପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି ନାହିଁ। ଏହି କଥା ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।”

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ରଥମାରୁହ୍ଯ ସାରଥିଂ ପ୍ରାହ ସତ୍ଵରଃ। ଚୋଦଯାଶ୍ଵାନ୍ଯତଃ କୃଷ୍ଣଃ ତସ୍ଯ ମେ ସଂଯୁଗଂ ଭଵେତ୍

ଏଭଳି କହି, ସେ ତୁରନ୍ତ ରଥରେ ଚଢ଼ି, ସାରଥିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଘୋଡ଼ାମାନେ ଚଲାଅ! ମୋତେ କୃଷ୍ଣ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ ହେଉ।”

ଅଦ୍ଯାହଂ ନିଶିତୈର୍ବାଣୈର୍ଗୋପାଲସ୍ଯ ସୁଦୁର୍ମତେଃ। ନେଷ୍ଯେ ଵୀର୍ଯମଦଂ ଯେନ ସ୍ଵସା ମେ ପ୍ରସଭଂ ହୃତା

“ଆଜି ମୁଁ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଗୋପାଳଙ୍କର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି, ଯିଏ ଜୋରକରି ମୋର ଭଉଣୀକୁ ନେଇଯାଇଛି।”

ଵିକତ୍ଥମାନଃ କୁମତିରୀଶ୍ଵରସ୍ଯାପ୍ରମାଣଵିତ୍। ରଥେନୈକେନ ଗୋଵିନ୍ଦଂ ତିଷ୍ଠ ତିଷ୍ଠେତ୍ଯଥାହ୍ଵଯତ୍

ଏଭଳି ଅହଂକାର କରୁଥିବା ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ମହତ୍ତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନ ରୁକ୍ମୀ, ଏକ ମାତ୍ର ରଥ ନେଇ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରି, “ଥମ୍ବ, ଥମ୍ବ!” ବୋଲି ଡାକିଲେ।

ଧନୁର୍ଵିକୃଷ୍ଯ ସୁଦୃଢଂ ଜଘ୍ନେ କୃଷ୍ଣଂ ତ୍ରିଭିଃ ଶରୈଃ। ଆହ ଚାତ୍ର କ୍ଷଣଂ ତିଷ୍ଠ ଯଦୂନାଂ କୁଲପାଂସନ

ସେ ଦୃଢ଼ ଧନୁଷ୍ ଟାଣି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ତିନିଟି ବାଣ ଲାଗିଲେ ଓ କହିଲେ, “ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁହ, ଯଦୁବଂଶର କଳଙ୍କ!”

ଯତ୍ର ଯାସି ସ୍ଵସାରଂ ମେ ମୁଷିତ୍ଵା ଧ୍ଵାଙ୍କ୍ଷଵଦ୍ଧଵିଃ। ହରିଷ୍ଯେଽଦ୍ଯ ମଦଂ ମନ୍ଦ ମାଯିନଃ କୂଟଯୋଧିନଃ

“ତୁମେ କେଉଁଠି ଯାଉଛ, ମୋର ଭଉଣୀକୁ ଚୋରି କରି, ଯେପରି ଶ୍ୱାନ ଯଜ୍ଞର ହବି ଚୋରି କରେ? ଆଜି ମୁଁ ତୁମର ଅହଂକାର ଭଙ୍ଗ କରିଦେବି, ଦୁର୍ମତି, ଚତୁର ଯୋଦ୍ଧା!”

ଯାଵନ୍ନ ମେ ହତୋ ବାଣୈଃ ଶଯୀଥା ମୁଞ୍ଚ ଦାରିକାମ୍। ସ୍ମଯନ୍କୃଷ୍ଣୋ ଧନୁଶ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଷଡ୍ଭିର୍ଵିଵ୍ଯାଧ ରୁକ୍ମିଣମ୍

ମୋତେ ତୁମେ ତୀରରେ ହତ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ାଇନଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଇ ଝିଅକୁ ଛାଡ଼। କୃଷ୍ଣ ହସି ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ ଏବଂ ଛଅଟି ତୀରରେ ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ ବିଦ୍ଧ କଲେ।

ଅଷ୍ଟଭିଶ୍ଚତୁରୋ ଵାହାନ୍ଦ୍ଵାଭ୍ଯାଂ ସୂତଂ ଧ୍ଵଜଂ ତ୍ରିଭିଃ। ସ ଚାନ୍ଯଦ୍ଧନୁରାଧାଯ କୃଷ୍ଣଂ ଵିଵ୍ଯାଧ ପଞ୍ଚଭିଃ

ଅଠଟି ତୀରରେ ସେ ଚାରିଟି ଘୋଡ଼ାକୁ, ଦୁଇଟି ତୀରରେ ସାରଥିକୁ, ତିନୋଟି ତୀରରେ ପତାକାକୁ ଘାତ କଲେ। ପୁଣି ଏକ ନୂତନ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରି ରୁକ୍ମୀ ପାଞ୍ଚଟି ତୀରରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଘାୟଲ କଲେ।

ତୈସ୍ତାଦିତଃ ଶରୌଘୈସ୍ତୁ ଚିଚ୍ଛେଦ ଧନୁରଚ୍ଯୁତଃ। ପୁନରନ୍ଯଦୁପାଦତ୍ତ ତଦପ୍ଯଚ୍ଛିନଦଵ୍ଯଯଃ

ସେଇ ତୀରବର୍ଷାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ବେଳେ, ଅଚ୍ୟୁତ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ୍ୟକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ରୁକ୍ମୀ ଆଉ ଏକ ଧନୁଷ୍ୟ ନେଲେ, କିନ୍ତୁ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଭୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।

ପରିଘଂ ପଟ୍ଟିଶଂ ଶୂଲଂ ଚର୍ମାସୀ ଶକ୍ତିତୋମରୌ। ଯଦ୍ଯଦାଯୁଧମାଦତ୍ତ ତତ୍ସର୍ଵଂ ସୋଽଚ୍ଛିନଦ୍ଧରିଃ

ରୁକ୍ମୀ ଯେଉଁଯେଉଁ ଅସ୍ତ୍ର ନେଲେ—ଗଦା, ବାଣ, ତ୍ରିଶୂଳ, ଢାଳ ଓ ତଳୱାର, ଶକ୍ତି, ତୋମର—ହରି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସବୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ।

ତତୋ ରଥାଦଵପ୍ଲୁତ୍ଯ ଖଡ୍ଗପାଣିର୍ଜିଘାଂସଯା। କୃଷ୍ଣମଭ୍ଯଦ୍ରଵତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ପତଙ୍ଗ ଇଵ ପାଵକମ୍

ତାପରେ ରୁକ୍ମୀ ରଥରୁ ଝାପି ପଡ଼ି, ତଳୱାର ହାତରେ ଧରି, ମାରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କ୍ରୋଧରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଝପଟିଲେ, ଯେପରି ଏକ ପୋକା ଅଗ୍ନିକୁ ଧାଉଛି।

ତସ୍ଯ ଚାପତତଃ ଖଡ୍ଗଂ ତିଲଶଶ୍ଚର୍ମ ଚେଷୁଭିଃ। ଛିତ୍ତ୍ଵାସିମାଦଦେ ତିଗ୍ମଂ ରୁକ୍ମିଣଂ ହନ୍ତୁମୁଦ୍ଯତଃ

ସେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ତଳୱାର ଓ ଢାଳକୁ ତୀରରେ ଟୁକୁଡ଼ି କରିଦେଲେ। ପରେ ନିଜ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ତଳୱାର ଉଠାଇ, ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭ୍ରାତୃଵଧୋଦ୍ଯୋଗଂ ରୁକ୍ମିଣୀ ଭଯଵିହ୍ଵଲା। ପତିତ୍ଵା ପାଦଯୋର୍ଭର୍ତୁରୁଵାଚ କରୁଣଂ ସତୀ

ପତି ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ମାରିବାକୁ ଯାଉଛନ୍ତି ଦେଖି, ଭୟରେ ଅତିକ୍ରମିତ ହୋଇ ରୁକ୍ମିଣୀ ପତିଙ୍କର ପାଦରେ ପଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ କରୁଣ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ।