ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ନାଚଲତ୍ ତତ୍ପ୍ରହାରେଣ ମାଲାହତ ଇଵ ଦ୍ଵିପଃ । ବାହ୍ଵୋର୍ନିଗୃହ୍ଯ ଚାଣୂରଂ ବହୁଶୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ ହରିଃ

ସେ ଘାତରେ ଭଗବାନ ଏକଥିରେ ଚଳିଲେ ନାହିଁ, ମାଳା ଘାତ ଖାଇଥିବା ହାତୀ ଭଳି; ତାପରେ ହରି ଚାଣୂରଙ୍କୁ ଦୁଇହାତ ଧରି, ବହୁଥର ଘୁମାଇଲେ।

ଭୂପୃଷ୍ଠେ ପୋଥଯାମାସ ତରସା କ୍ଷୀଣ ଜୀଵିତମ୍ । ଵିସ୍ରସ୍ତାକଲ୍ପକେଶସ୍ରଗ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଧ୍ଵଜ ଇଵାପତତ୍

ଏଭଳି ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଜୋରରେ ପଟକିଲେ, ଜୀବନ ଶେଷ ହେବାକୁ ଥିଲା; ଖୋଲିଯାଇଥିବା କେଶ ଓ ମାଳା ସହିତ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରର ପତିତ ଧ୍ୱଜ ଭଳି ଲୁହିଗଲେ।

ତଥୈଵ ମୁଷ୍ଟିକଃ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵମୁଷ୍ଟ୍ଯାଭିହତେନ ଵୈ । ବଲଭଦ୍ରେଣ ବଲିନା ତଲେନାଭିହତୋ ଭୃଶମ୍

ଏହିପରି, ମୁଷ୍ଟିକ ପ୍ରଥମେ ବଳଭଦ୍ରଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମୁଷ୍ଟିରେ ଭାରି ଘାତ ଖାଇଲେ, ପରେ ତାଙ୍କର ତଳେ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର ଘାତ ପାଇଲେ।

ପ୍ରଵେପିତଃ ସ ରୁଧିରଂ ଉଦ୍‌ଵମନ୍ ମୁଖତୋଽର୍ଦିତଃ । ଵ୍ଯସୁଃ ପପାତୋର୍ଵ୍ଯୁପସ୍ଥେ ଵାତାହତ ଇଵାଙ୍‌ଘ୍ରିପଃ

ସେ କାପୁଥିଲେ, ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ବହୁଥିଲା, ବେଦନାରେ ତରସି, ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଝଡ଼ରେ ପଡ଼ିଥିବା ଗଛ ଭଳି।

ତତଃ କୂଟମନୁପ୍ରାପ୍ତଂ ରାମଃ ପ୍ରହରତାଂ ଵରଃ । ଅଵଧୀତ୍ ଲୀଲଯା ରାଜନ୍ ସାଵଜ୍ଞଂ ଵାମମୁଷ୍ଟିନା

ତାପରେ, ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧା ରାମ, ଆସିଥିବା କୂଟକୁ ଅବହେଳା ସହିତ ବାମ ମୁଷ୍ଟିରେ ଘାତ କରି, ସହଜରେ ମାରିଦେଲେ, ହେ ରାଜା।

ତର୍ହ୍ଯେଵ ହି ଶଲଃ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରପଦାହତଶୀର୍ଷକଃ । ଦ୍ଵିଧା ଵିଦୀର୍ଣସ୍ତୋଶଲକ ଉଭାଵପି ନିପେତତୁଃ

ସେଇ ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପାଦ ଘାତରେ ଶଳଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଫାଟିଗଲା, ତୋଶଳକ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଭାଗ ହୋଇ, ଦୁଇଜଣେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।

ଚାଣୂରେ ମୁଷ୍ଟିକେ କୂଟେ ଶଲେ ତୋଶଲକେ ହତେ । ଶେଷାଃ ପ୍ରଦୁଦ୍ରୁଵୁର୍ମଲ୍ଲାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଣପରୀପ୍ସଵଃ

ଚାଣୂର, ମୁଷ୍ଟିକ, କୂଟ, ଶଳ ଓ ତୋଶଳକ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ବାକି ଥିବା ସମସ୍ତ ମଲ୍ଲମାନେ ପ୍ରାଣ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ପଳାଇଗଲେ।

ଗୋପାନ୍ ଵଯସ୍ଯାନ୍ ଆକୃଷ୍ଯ ତୈଃ ସଂସୃଜ୍ଯ ଵିଜହ୍ରତୁଃ । ଵାଦ୍ଯମାନେଷୁ ତୂର୍ଯେଷୁ ଵଲ୍ଗନ୍ତୌ ରୁତନୂପୁରୌ

ଗୋପମାନେ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସେମାନେ ସଙ୍ଗେ ମିଶି ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳିଲେ, ବାଦ୍ୟ ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା, ନୂପୁର ରଣ୍କାରରେ ନୃତ୍ୟ କରୁଥିଲେ।

ଜନାଃ ପ୍ରଜହୃଷୁଃ ସର୍ଵେ କର୍ମଣା ରାମକୃଷ୍ଣଯୋଃ । ଋତେ କଂସଂ ଵିପ୍ରମୁଖ୍ଯାଃ ସାଧଵଃ ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତି

ସମସ୍ତ ଲୋକେ ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତିଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ; କେବଳ କଂସ ବ୍ୟତୀତ, ମୁଖ୍ୟ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ 'ଭଲ କଲେ! ଭଲ କଲେ!' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

ହତେଷୁ ମଲ୍ଲଵର୍ଯେଷୁ ଵିଦ୍ରୁତେଷୁ ଚ ଭୋଜରାଟ୍ । ନ୍ଯଵାରଯତ୍ ସ୍ଵତୂର୍ଯାଣି ଵାକ୍ଯଂ ଚେଦମୁଵାଚ ହ

ମଲ୍ଲମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ପରେ ଓ ଭୋଜ ରାଜା କଂସ ଅତି ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ, ସେ ନିଜ ବାଦ୍ୟକାରମାନେକୁ ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ ଓ ଏହି କଥା କହିଲେ—

ନିଃସାରଯତ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତୌ ଵସୁଦେଵାତ୍ମଜୌ ପୁରାତ୍ । ଧନଂ ହରତ ଗୋପାନାଂ ନନ୍ଦଂ ବଧ୍ନୀତ ଦୁର୍ମତିମ୍

ଏହି ଦୁଇଜଣ ଦୁଷ୍ଟ ବସୁଦେବପୁତ୍ରଙ୍କୁ ସହରରୁ ବାହାର କର; ଗୋପମାନଙ୍କର ଧନ ସମ୍ପତ୍ତି ହରଣ କର; ଏହି ମନୁଷ୍ୟ ନନ୍ଦକୁ ବାନ୍ଧିଦେଉ, କାରଣ ସେ ଅପବିତ୍ର ମନ୍ତି।

ଵସୁଦେଵସ୍ତୁ ଦୁର୍ମେଧା ହନ୍ଯତାମାଶ୍ଵସତ୍ତମଃ । ଉଗ୍ରସେନଃ ପିତା ଚାପି ସାନୁଗଃ ପରପକ୍ଷଗଃ

ବସୁଦେବ, ଏହି ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତିକୁ ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହତ୍ୟା କର; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଘୋଡ଼ା ସହିତ; ଏବଂ ମୋର ବାପା ଉଗ୍ରସେନ, ଶତ୍ରୁପକ୍ଷର ସହଯୋଗୀ, ସେ ଓ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ସଙ୍ଗୀମାନେ ସହିତ।

ଏଵଂ ଵିକତ୍ଥମାନେ ଵୈ କଂସେ ପ୍ରକୁପିତୋଽଵ୍ଯଯଃ । ଲଘିମ୍ନୋତ୍ପତ୍ଯ ତରସା ମଞ୍ଚମୁତ୍ତୁଙ୍‌ଗମାରୁହତ୍

ଏଭଳି କଂସ ଅହଂକାର କରୁଥିବାବେଳେ, ଅବିନାଶୀ, କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ତୁରନ୍ତ ଉଛଳି ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚରେ ଚଢ଼ିଗଲେ।

ତଂ ଆଵିଶନ୍ତମାଲୋକ୍ଯ ମୃତ୍ଯୁମାତ୍ମନ ଆସନାତ୍ । ମନସ୍ଵୀ ସହସୋତ୍ଥାଯ ଜଗୃହେ ସୋଽସିଚର୍ମଣୀ

ତାଙ୍କୁ ନିଜ ମୃତ୍ୟୁ ଭାବି ଆସୁଥିବା ଦେଖି, କଂସ ଦୃଢ଼ ମନେ ତୁରନ୍ତ ଆସନରୁ ଉଠି, ତାଙ୍କର ଢାଳ ଓ ତଳୱାର ଧରିଲେ।

( ମିଶ୍ର ) ତଂ ଖଡ୍ଗପାଣିଂ ଵିଚରନ୍ତମାଶୁ ଶ୍ଯେନଂ ଯଥା ଦକ୍ଷିଣସଵ୍ଯମମ୍ବରେ । ସମଗ୍ରହୀଦ୍ ଦୁର୍ଵିଷହୋଗ୍ରତେଜା ଯଥୋରଗଂ ତାର୍କ୍ଷ୍ଯସୁତଃ ପ୍ରସହ୍ଯ

ତଳୱାର ଧରି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଘୂରୁଥିବା କଂସ, ଆକାଶରେ ଡାହାଣ ବାମ ଦିଗରେ ଉଡୁଥିବା ଶ୍ୟେନ ପକ୍ଷୀ ପରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁର୍ଜୟ ତେଜସ୍ୱୀ ଭଗବାନ ତାଙ୍କୁ ଗରୁଡ଼ ଯେପରି ସାପକୁ ଧରେ, ସେପରି ଜୋରକରି ଧରିଲେ।

ପ୍ରଗୃହ୍ଯ କେଶେଷୁ ଚଲତ୍କିରୀତଂ ନିପାତ୍ଯ ରଙ୍‌ଗୋପରି ତୁଙ୍‌ଗମଞ୍ଚାତ୍ । ତସ୍ଯୋପରିଷ୍ଟାତ୍ ସ୍ଵତ୍ସ୍ଵଯମବ୍ଜନାଭଃ ପପାତ ଵିଶ୍ଵାଶ୍ରଯ ଆତ୍ମତନ୍ତ୍ରଃ

ତାଙ୍କର କେଶ ଧରି, ମୁଣ୍ଡ ହଲୁଚୁଆଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ, ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚରୁ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ଉପରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଲେ; ଏବଂ ପଦ୍ମନାଭ ଭଗବାନ, ସ୍ୱୟଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଉପରୁ ପଡ଼ିଲେ।

ତଂ ସମ୍ପରେତଂ ଵିଚକର୍ଷ ଭୂମୌ ହରିର୍ଯଥେଭଂ ଜଗତୋ ଵିପଶ୍ଯତଃ । ହା ହେତି ଶବ୍ଦଃ ସୁମହାନ୍ ତଦାଭୂଦ୍ ଉଦୀରିତଃ ସର୍ଵଜନୈର୍ନରେନ୍ଦ୍ର

ହରି ତାଙ୍କର ନିର୍ଜୀବ ଦେହକୁ ଭୂମିରେ ଟାଣିଲେ, ଯେପରି ଜଣେ ହାତୀକୁ ଟାଣେ, ସମସ୍ତ ଲୋକ ଦେଖୁଥିଲେ; ତେବେ 'ହା ହା' ବୋଲି ଏକ ବଡ଼ ଦୁଃଖର ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା, ରାଜନ।

ସ ନିତ୍ଯଦୋଦ୍ଵିଗ୍ନଧିଯା ତମୀଶ୍ଵରଂ ପିବନ୍ ଵଦନ୍ ଵା ଵିଚରନ୍ ସ୍ଵପନ୍ଶ୍ଵସନ୍ । ଦଦର୍ଶ ଚକ୍ରାଯୁଧମଗ୍ରତୋ ଯତଃ ତଦେଵ ରୂପଂ ଦୁରଵାପମାପ

ଯିଏ ସଦା ଭୟଭୀତ ମନରେ ଥିଲେ, ଖାଇବା, କଥାବାର୍ତ୍ତା, ଚଳାଚଳ, ଶୋଇବା କିମ୍ବା ଶ୍ୱାସ ନେବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ଏହିପରି ଦୁର୍ଲଭ ରୂପକୁ ସେ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।

( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ତସ୍ଯାନୁଜା ଭ୍ରାତରୋଽଷ୍ଟୌ କଂକନ୍ଯଗ୍ରୋଧକାଦଯଃ । ଅଭ୍ଯଧାଵନ୍ ଅତିକ୍ରୁଦ୍ଧା ଭ୍ରାତୁର୍ନିର୍ଵେଶକାରିଣଃ

ତାଙ୍କର ଅଷ୍ଟ ଭାଇ—କଙ୍କ, ନ୍ୟଗ୍ରୋଧକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ଭାଇଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ ଅତି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଦୌଡ଼ିଆସିଲେ।

ତଥାତିରଭସାଂସ୍ତାଂସ୍ତୁ ସଂଯତ୍ତାତ୍ ରୋହିଣୀସୁତଃ । ଅହନ୍ ପରିଘମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ପଶୂନିଵ ମୃଗାଧିପଃ

ତାପରେ ରୋହିଣୀପୁତ୍ର ବଳରାମ, ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଗଦା ଉଠାଇ, ସିଂହ ଯେପରି ପଶୁମାନେକୁ ମାରେ, ସେପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପ୍ରହାର କଲେ।

ନେଦୁର୍ଦୁନ୍ଦୁଭଯୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ବ୍ରହ୍ମେଶାଦ୍ଯା ଵିଭୂତଯଃ । ପୁଷ୍ପୈଃ କିରନ୍ତସ୍ତଂ ପ୍ରୀତାଃ ଶଶଂସୁର୍ନନୃତୁଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ

ଆକାଶରେ ଡୁଣ୍ଡୁଭି ବାଜିଲା; ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ପୁଷ୍ପ ବୃଷ୍ଟି କଲେ, ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ଓ ନାରୀମାନେ ନୃତ୍ୟ କଲେ।

ତେଷାଂ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ମହାରାଜ ସୁହୃନ୍ମରଣଦୁଃଖିତାଃ । ତତ୍ରାଭୀଯୁର୍ଵିନିଘ୍ନନ୍ତ୍ଯଃ ଶୀର୍ଷାଣ୍ଯଶ୍ରୁଵିଲୋଚନାଃ

ମହାରାଜ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ, ପ୍ରିୟଜନଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଶିର ମାରୁଥିବା ଓ ଅଂଶୁପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ଷୁରେ, ସେଠାକୁ ଆସିଲେ।

ଶଯାନାନ୍ ନ୍ଵୀରଶଯ୍ଯାଯାଂ ପତୀନ୍ ଆଲିଙ୍‌ଗ୍ଯ ଶୋଚତୀଃ । ଵିଲେପୁଃ ସୁସ୍ଵରଂ ନାର୍ଯୋ ଵିସୃଜନ୍ତ୍ଯୋ ମୁହୁଃ ଶୁଚଃ

ବୀରମାନଙ୍କର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିବା ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେମାନେ ମଧୁର କଣ୍ଠରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖ ମୁକ୍ତ କରୁଥିଲେ।

ହା ନାଥ ପ୍ରିଯ ଧର୍ମଜ୍ଞ କରୁଣାନାଥଵତ୍ସଲ । ତ୍ଵଯା ହତେନ ନିହତା ଵଯଂ ତେ ସଗୃହପ୍ରଜାଃ

'ହା ନାଥ, ପ୍ରିୟ, ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଥିବା, ଦୟାଳୁ ଓ ନାଥହୀନଙ୍କୁ ସ୍ନେହ କରୁଥିବା! ତୁମେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିବା ସହିତ, ଆମେ ଓ ଆମ ପରିବାର, ସନ୍ତାନ ସମେତ ନଷ୍ଟ ହେଲୁ।'

ତ୍ଵଯା ଵିରହିତା ପତ୍ଯା ପୁରୀଯଂ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ନ ଶୋଭତେ ଵଯମିଵ ନିଵୃତ୍ତୋତ୍ସଵମଙ୍‌ଗଲା

'ତୁମେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏହି ସହର, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମ ପରି ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଆମେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ସବ ଓ ମଙ୍ଗଳ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛୁ।'

ଅନାଗସାଂ ତ୍ଵଂ ଭୂତାନାଂ କୃତଵାନ୍ ଦ୍ରୋହମୁଲ୍ବଣମ୍ । ତେନେମାଂ ଭୋ ଦଶାଂ ନୀତୋ ଭୂତଧ୍ରୁକ୍ କୋ ଲଭେତ ଶମ୍

'ତୁମେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ୟାୟ କରିଛ; ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ପ୍ରାଣୀହନ୍ତା, ଆମକୁ ଏପରି ଦୁଃଖ ଦେଇ, କିଏ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରିବ?'

ସର୍ଵେଷାମିହ ଭୂତାନାଂ ଏଷ ହି ପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯଃ । ଗୋପ୍ତା ଚ ତଦଵଧ୍ଯାଯୀ ନ କ୍ଵଚିତ୍ ସୁଖମେଧତେ

ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶର ମୂଳ ଏହି ଅଟୁଟ ନିୟମ। ଏହି ନିୟମ ହେଉଛି ସମସ୍ତଙ୍କର ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତା। ଯେଉଁଠି ଏହାକୁ ଅବହେଳା କରାଯାଏ, ସେଠି କେହି କେବେ ସୁଖ ପାଇନାହାନ୍ତି।

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ - ରାଜଯୋଷିତ ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ଲୋକଭାଵନଃ । ଯାମାହୁର୍ଲୌକିକୀଂ ସଂସ୍ଥାଂ ହତାନାଂ ସମକାରଯତ୍

ଶୁକଦେବ କହିଲେ— ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପ୍ରଭୁ ରାଜମହିଳାମାନେଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଲେ ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକର ପ୍ରଥାନୁସାରେ କ୍ରିୟା କରିଦେଲେ।

ମାତରଂ ପିତରଂ ଚୈଵ ମୋଚଯିତ୍ଵାଥ ବନ୍ଧନାତ୍ । କୃଷ୍ଣରାମୌ ଵଵନ୍ଦାତେ ଶିରସା ସ୍ପୃଶ୍ଯ ପାଦଯୋଃ

ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ତାଙ୍କ ମାଆ ବାପାଙ୍କୁ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ କରି, ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।