ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

କଂସଃ ପରିଵୃତୋଽମାତ୍ଯୈ ରାଜମଞ୍ଚ ଉପାଵିଶତ୍ । ମଣ୍ଡଲେଶ୍ଵରମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ହୃଦଯେନ ଵିଦୂଯତା

ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା କଂସ ରାଜମଞ୍ଚରେ ବସିଲେ, ଅଞ୍ଚଳପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା।

ଵାଦ୍ଯମାନେସୁ ତୂର୍ଯେଷୁ ମଲ୍ଲତାଲୋତ୍ତରେଷୁ ଚ । ମଲ୍ଲାଃ ସ୍ଵଲଙ୍‌କୃତାଃ ଦୃପ୍ତାଃ ସୋପାଧ୍ଯାଯାଃ ସମାଵିଶନ୍

ବାଜା ଓ ଢୋଳ ରବି ଶୁଣାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଭଲ ଭାବରେ ଶୋଭିତ ଓ ଗର୍ବିତ ମଲ୍ଲମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁମାନେ ସହିତ ମଞ୍ଚକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ଚାଣୂରୋ ମୁଷ୍ଟିକଃ କୂତଃ ଶଲସ୍ତୋଶଲ ଏଵ ଚ । ତ ଆସେଦୁରୁପସ୍ଥାନଂ ଵଲ୍ଗୁଵାଦ୍ଯପ୍ରହର୍ଷିତାଃ

ଚାଣୂର, ମୁଷ୍ଟିକ, କୂତ, ଶଳ ଓ ତୋଶଳ ମଞ୍ଚ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିଲେ।

ନନ୍ଦଗୋପାଦଯୋ ଗୋପା ଭୋଜରାଜସମାହୁତାଃ । ନିଵେଦିତୋପାଯନାସ୍ତେ ଏକସ୍ମିନ୍ ମଞ୍ଚ ଆଵିଶନ୍

ନନ୍ଦ ଓ ତାଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ, ଭୋଜରାଜଙ୍କ ଡାକରେ ଆସି, ନିଜ ଉପହାର ଦେଇ, ସମସ୍ତେ ଏକ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ଦଶମସ୍କନ୍ଧେ ପୂର୍ଵାର୍ଧେ ମଲ୍ଲରଙୋପଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ

ଏହିପରି, ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାର୍ଧରେ 'ମଲ୍ଲ ରଙ୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ବିଅଠାଳିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।

କୁଵଲଯାପୀଡଵଧଃ; ଭଗଵତୋ ମଲ୍ଲଶାଖାଯାଂ ପ୍ରଵେଶଃ; ଚାଣୂରେଣସହ ସଂଵାଦଶ୍ଚ - ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ - ( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ଅଥ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚ ରାମଶ୍ଚ କୃତଶୌଚୌ ପରନ୍ତପ । ମଲ୍ଲଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ଘୋଷଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ରଷ୍ଟୁମୁପେଯତୁଃ

ଶୁକଦେବ କହିଲେ — ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ, ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ, ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ମଲ୍ଲ ରଙ୍ଗର ଢୋଲର ଗଞ୍ଜନ ଶୁଣି, ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।

ରଙ୍‌ଗଦ୍ଵାରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ ନାଗମଵସ୍ଥିତମ୍ । ଅପଶ୍ଯତ୍କୁଵଲଯାପୀଡଂ କୃଷ୍ଣୋଽମ୍ବଷ୍ଠପ୍ରଚୋଦିତମ୍

ରଙ୍ଗର ଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, କୃଷ୍ଣ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏଠାରେ କୁବଳୟାପୀଡ଼ ହାତୀଟି ଅମ୍ବଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଦାଉଡ଼ିଛି।

ବଦ୍ଧ୍ଵା ପରିକରଂ ଶୌରିଃ ସମୁହ୍ଯ କୁଟିଲାଲକାନ୍ । ଉଵାଚ ହସ୍ତିପଂ ଵାଚା ମେଘନାଦଗଭୀରଯା

ଶୌରି, ନିଜ ପଟି ବାନ୍ଧି, ଗୋଲା ଚୁଲିକୁ ଏକପାଶେ କରି, ମେଘର ଗଞ୍ଜନ ସଦୃଶ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ ହାତୀପାଳକୁ କହିଲେ।

ଅମ୍ବଷ୍ଠାମ୍ବଷ୍ଠ ମାର୍ଗଂ ନୌ ଦେହ୍ଯପକ୍ରମ ମା ଚିରମ୍ । ନୋ ଚେତ୍ସକୁଞ୍ଜରଂ ତ୍ଵାଦ୍ଯ ନଯାମି ଯମସାଦନମ୍

ହେ ଅମ୍ବଷ୍ଠ, ଆମକୁ ରାସ୍ତା ଦେଅ, ଅଧିକ ସମୟ ନଷ୍ଟ କରନି। ନହେଲେ, ଆଜି ତୁମେ ଓ ତୁମ ହାତୀ, ମୃତ୍ୟୁର ଗୃହକୁ ପଠାଇଦେବି।

ଏଵଂ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତୋଽମ୍ବଷ୍ଠଃ କୁପିତଃ କୋପିତଂ ଗଜମ୍ । ଚୋଦଯାମାସ କୃଷ୍ଣାଯ କାଲାନ୍ତକ ଯମୋପମମ୍

ଏଭଳି ଭୟଦେଇ କଥା ଶୁଣି, ଅମ୍ବଷ୍ଠ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ରାଗୀ ହାତୀକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ାଇଦେଲେ, ଯେଉଁହିଁ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଭୟଙ୍କର।

କରୀନ୍ଦ୍ରସ୍ତମଭିଦ୍ରୁତ୍ଯ କରେଣ ତରସାଗ୍ରହୀତ୍ । କରାଦ୍ ଵିଗଲିତଃ ସୋଽମୁଂ ନିହତ୍ଯାଙ୍‌ଘ୍ରିଷ୍ଵଲୀଯତ

ହାତୀରାଜ ତାଙ୍କୁ ଦୃତ ଗତିରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଣ୍ଡରେ ଧରିଲା; କୃଷ୍ଣ ସେଇ ଧରନ୍ତୁ ଛୁଟି, ହାତୀକୁ ଆଘାତ କରି, ତାଙ୍କ ପାଦ ତଳକୁ ଚଳିଗଲେ।

ସଙ୍‌କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତମଚକ୍ଷାଣୋ ଘ୍ରାଣଦୃଷ୍ଟିଃ ସ କେଶଵମ୍ । ପରାମୃଶତ୍ ପୁଷ୍କରେଣ ସ ପ୍ରସହ୍ଯ ଵିନିର୍ଗତଃ

ହାତୀ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ନାକ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ କେଶବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ସୁଣ୍ଡରେ ଛୁଇଁଲା, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ସେଇ ଧରନ୍ତୁ ଚାଲିଗଲେ।

ପୁଚ୍ଛେ ପ୍ରଗୃହ୍ଯାତିବଲଂ ଧନୁଷଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିମ୍ । ଵିଚକର୍ଷ ଯଥା ନାଗଂ ସୁପର୍ଣ ଇଵ ଲୀଲଯା

କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପୁଛ ଧରି, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀକୁ ପଚିଶ ଧନୁଷ ଦୂରକୁ ଟାଣିଲେ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ମଜାରେ ସାପକୁ ଟାଣେ।

ସ ପର୍ଯାଵର୍ତମାନେନ ସଵ୍ଯଦକ୍ଷିଣତୋଽଚ୍ଯୁତଃ । ବଭ୍ରାମ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣେନ ଗୋଵତ୍ସେନେଵ ବାଲକଃ

ଅଚ୍ୟୁତ ହାତୀଟିକୁ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ଏପରି ଘୁରାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଗୋବାଛାକୁ ଘୁରାଏ।

ତତୋଽଭିମଖମଭ୍ଯେତ୍ଯ ପାଣିନାଽଽହତ୍ଯ ଵାରଣମ୍ । ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ ପାତଯାମାସ ସ୍ପୃଶ୍ଯମାନଃ ପଦେ ପଦେ

ତାପରେ, ସିଧାସଳଖ ଆସି, କୃଷ୍ଣ ନିଜ ହାତରେ ହାତୀକୁ ଆଘାତ କଲେ, ପଦେ ପଦେ ଛୁଇଁ, ଏହାକୁ ଲଢ଼ି ପଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ।

ସ ଧାଵନ୍ କ୍ରୀଡଯା ଭୂମୌ ପତିତ୍ଵା ସହସୋତ୍ଥିତଃ । ତଂ ମତ୍ଵା ପତିତଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦନ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସୋଽହନତ୍ କ୍ଷିତିମ୍

ହାତୀଟି ଖେଳରେ ଦୌଡ଼ି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ତୁରନ୍ତ ଉଠିଗଲା; ନିଜକୁ ପଡ଼ିଗଲା ବୋଲି ଭାବି, ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦାନ୍ତରେ ମାଟିକୁ ଆଘାତ କଲା।

ସ୍ଵଵିକ୍ରମେ ପ୍ରତିହତେ କୁଂଜରେନ୍ଦ୍ରୋଽତ୍ଯମର୍ଷିତଃ । ଚୋଦ୍ଯମାନୋ ମହାମାତ୍ରୈଃ କୃଷ୍ଣମଭ୍ଯଦ୍ରଵଦ୍ ରୁଷା

ନିଜ ଶକ୍ତି ରୋକାଯିବାରେ, ହାତୀରାଜ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, ହାତୀପାଳମାନେ ଉତ୍ସାହିତ କରିବାରେ, ରାଗରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲା।

ତମାପତନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ମଧୁସୂଦନଃ । ନିଗୃହ୍ଯ ପାଣିନା ହସ୍ତଂ ପାତଯାମାସ ଭୂତଲେ

ସେ ହାତୀଟି ଦୃତ ଗତିରେ ଆସିବାବେଳେ, ଭଗବାନ୍ ମଧୁସୂଦନ ତାହାର ସୁଣ୍ଡକୁ ହାତରେ ଧରି, ଭୂମିରେ ପକାଇଦେଲେ।

ପତିତସ୍ଯ ପଦାଽଽକ୍ରମ୍ଯ ମୃଗେନ୍ଦ୍ର ଇଵ ଲୀଲଯା । ଦନ୍ତମୁତ୍ପାଟ୍ଯ ତେନେଭଂ ହସ୍ତିପାଂଶ୍ଚାହନଦ୍ଧରିଃ

ପଡ଼ିଥିବା ହାତୀରେ, ସିଂହ ମଜାରେ ଯେପରି, ପାଦ ଦେଇ ଚଢ଼ି, ତାହାର ଦାନ୍ତ ଉଖଳି, ସେଇ ଦାନ୍ତରେ ହାତୀପାଳକୁ ଆଘାତ କଲେ।

ମୃତକଂ ଦ୍ଵିପମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ଦନ୍ତପାଣିଃ ସମାଵିଶତ୍ । ଅଂସନ୍ଯସ୍ତଵିଷାଣୋଽସୃଙ୍‌ ମଦବିନ୍ଦୁଭିରଙ୍‌କିତଃ । ଵିରୂଢସ୍ଵେଦକଣିକା ଵଦନାମ୍ବୁରୁହୋ ବଭୌ

ମୃତ ହାତୀକୁ ଛାଡ଼ି, ଦାନ୍ତ ହାତରେ ଧରି, କୃଷ୍ଣ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଦାନ୍ତ ତାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ରହି, ରକ୍ତ ଓ ମଦର ଫୁଲିକା ଲାଗିଥିଲା, ତାଙ୍କ ପଦ୍ମମୁଖ ଘମର ତିଳିକାରେ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଉଥିଲା।

ଵୃତୌ ଗୋପୈଃ କତିପଯୈଃ ବଲଦେଵଜନାର୍ଦନୌ । ରଙ୍‌ଗଂ ଵିଵିଶତୂ ରାଜନ୍ ଗଜଦନ୍ତଵରାଯୁଧୌ

କିଛି ଗୋପମାନଙ୍କ ସହିତ, ବଳରାମ ଓ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ହାତୀର ଦାନ୍ତକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବେ ଧରି, ରଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ହେ ରାଜନ।

( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ହତଂ କୁଵଲଯାପୀଡଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତାଵପି ଦୁର୍ଜଯୌ । କଂସୋ ମନସ୍ଵ୍ଯପି ତଦା ଭୃଶମୁଦ୍ଵିଵିଜେ ନୃପ

ରାଜା, କୁବଳୟାପୀଡ଼ଙ୍କୁ ମାରିଦେଖି, ସେ ଦୁଇ ଅଜୟ ମଲ୍ଲ ଓ ଦୃଢ଼ ମନ ବିଶିଷ୍ଟ କଂସ ମଧ୍ୟ ଭୟରେ ଅତି ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ।

( ମିଶ୍ର ) ତୌ ରେଜତୂ ରଙ୍‌ଗଗତୌ ମହାଭୁଜୌ ଵିଚିତ୍ରଵେଷାଭରଣସ୍ରଗମ୍ବରୌ । ଯଥା ନଟାଵୁତ୍ତମଵେଷଧାରିଣୌ ମନଃ କ୍ଷିପନ୍ତୌ ପ୍ରଭଯା ନିରୀକ୍ଷତାମ୍

ସେ ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜାଧାରୀ, ବିଭିନ୍ନ ପୋଶାକ, ଆଭୂଷଣ, ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ରରେ ସଜି, ରଙ୍ଗମଞ୍ଚକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଆଲୋକରେ ଚମକିଲେ। ସେମାନେ ଦକ୍ଷ ନଟମାନଙ୍କ ଭଳି ଉତ୍ତମ ଭୂମିକା ନେଇ, ଦର୍ଶକମାନଙ୍କ ମନକୁ ଆକର୍ଷିତ କରିଦେଲେ।

ନିରୀକ୍ଷ୍ଯ ତାଵୁତ୍ତମପୂରୁଷୌ ଜନା ମଞ୍ଚସ୍ଥିତା ନାଗରରାଷ୍ଟ୍ରକା ନୃପ । ପ୍ରହର୍ଷଵେଗୋତ୍କଲିତେକ୍ଷଣାନନାଃ ପପୁର୍ନ ତୃପ୍ତା ନଯନୈସ୍ତଦାନନମ୍

ରାଜା, ସେ ଦୁଇ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦେଖି, ମଞ୍ଚରେ ବସିଥିବା ସହର ଓ ଗ୍ରାମ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦର ଉତ୍ସାହରେ ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁରେ ଉତ୍କଳନା ଦେଖାଇ, ସେମାନଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଦେଖିବାରେ ଚକ୍ଷୁ ତୃପ୍ତି ହେଲାନି।

( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ପିବନ୍ତ ଇଵ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ଲିହନ୍ତ ଇଵ ଜିହ୍ଵଯା । ଜିଘ୍ରନ୍ତ ଇଵ ନାସାଭ୍ଯାଂ ଶ୍ଲିଷ୍ଯନ୍ତ ଇଵ ବାହୁଭିଃ

ଏମିତି ଲାଗିଲା, ଯେ ସେମାନେ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ପିଇଲେ, ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଚାଟିଲେ, ନାକ ଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣ କଲେ, ଓ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ଆଲିଙ୍ଗନ କଲେ।

ଊଚୁଃ ପରସ୍ପରଂ ତେ ଵୈ ଯଥାଦୃଷ୍ଟଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ । ତଦ୍ ରୂପଗୁଣମାଧୁର୍ଯ ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ଯସ୍ମାରିତା ଇଵ

ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଏକାଉଁ ସହ କଥା ହେଲେ, ଦେଖିଥିବା ଓ ଶୁଣିଥିବା ଅନୁସାରେ, ତାଙ୍କ ରୂପ, ଗୁଣ, ମାଧୁର୍ୟ ଓ ପ୍ରାଗଳ୍ଭ୍ୟକୁ ମନେ ପକାଇଲେ।

ଏତୌ ଭଗଵତଃ ସାକ୍ଷାତ୍ ହରେର୍ନାରାଯଣସ୍ଯ ହି । ଅଵତୀର୍ଣାଵିହାଂଶେନ ଵସୁଦେଵସ୍ଯ ଵେଶ୍ମନି

ଏହି ଦୁଇ ନିଜେ ଭଗବାନ ହରି, ନାରାୟଣଙ୍କ ଅଂଶରୂପ ଭାବେ ବସୁଦେବଙ୍କ ଘରେ ଅବତରିଛନ୍ତି।

ଏଷ ଵୈ କିଲ ଦେଵକ୍ଯାଂ ଜାତୋ ନୀତଶ୍ଚ ଗୋକୁଲମ୍ । କାଲମେତଂ ଵସନ୍ ଗୂଢୋ ଵଵୃଧେ ନନ୍ଦଵେଶ୍ମନି

ତିନିଁ ଦେବକୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ପରେ ଗୋକୁଳକୁ ନିଯାଇ, ଏହି ସମୟ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଘରେ ବଢିଲେ।