ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ତଯୋସ୍ତଦଦ୍ଭୁତଂ ଵୀର୍ଯଂ ନିଶାମ୍ଯ ପୁରଵାସିନଃ । ତେଜଃ ପ୍ରାଗଲ୍ଭ୍ଯଂ ରୂପଂ ଚ ମେନିରେ ଵିବୁଧୋତ୍ତମୌ

ସହରବାସୀମାନେ ତାଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପ୍ରଭାବ, ସାହସ, ଉତ୍ସାହ ଓ ରୂପ ଦେଖି, ସେମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବୋଲି ଭାବିଲେ।

ତଯୋର୍ଵିଚରତୋଃ ସ୍ଵୈରଂ ଆଦିତ୍ଯୋଽସ୍ତମୁପେଯିଵାନ୍ । କୃଷ୍ଣରାମୌ ଵୃତୌ ଗୋପୈଃ ପୁରାଚ୍ଛକଟମୀଯତୁଃ

ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଜଣ ମନମତାବେଳେ ଘୁରୁଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା; କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ ଗୋପମାନେ ସହିତ ସହରରୁ ଚକଡ଼ା ପାଖକୁ ଫେରିଗଲେ।

( ଵସଂତତିଲକା ) ଗୋପ୍ଯୋ ମୁକୁନ୍ଦଵିଗମେ ଵିରହାତୁରା ଯା ଆଶାସତାଶିଷ ଋତା ମଧୁପୁର୍ଯଭୂଵନ୍ । ସଂପଶ୍ଯତାଂ ପୁରୁଷଭୂଷଣଗାତ୍ରଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ହିତ୍ଵେତରାନ୍ ନୁ ଭଜତଶ୍ଚକମେଽଯନଂ ଶ୍ରୀଃ

ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କ ବିଦାୟରେ ବିୟୋଗବେଦନାରେ ଦୁଃଖିତ ଗୋପୀମାନେ ମଥୁରାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ; ସେମାନେ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କ ଶରୀରର ଶୋଭା ଦେଖି, ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଅନ୍ୟମାନେ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ।

( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ଅଵନିକ୍ତାଙ୍‌ଘ୍ରିଯୁଗଲୌ ଭୁକ୍ତ୍ଵା କ୍ଷୀରୋପସେଚନମ୍ । ଊଷତୁସ୍ତାଂ ସୁଖଂ ରାତ୍ରିଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା କଂସଚିକୀର୍ଷିତମ୍

ତାଙ୍କର ପାଦ ଧୋଇଦିଆଯିବା ପରେ ଦୁଧ ମିଶା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରି, ସେମାନେ କଂସଙ୍କ ମନସ୍କାମନା ଜାଣି ସେ ରାତିଟି ଆନନ୍ଦରେ କାଟିଲେ।

କଂସସ୍ତୁ ଧନୁଷୋ ଭଙ୍‌ଗଂ ରକ୍ଷିଣାଂ ସ୍ଵବଲସ୍ଯ ଚ । ଵଧଂ ନିଶମ୍ଯ ଗୋଵିନ୍ଦ ରାମଵିକ୍ରୀଡିତଂ ପରମ୍

ଧନୁଷ ଭଙ୍ଗିବା, ରକ୍ଷକମାନଙ୍କ ହତ୍ୟା ଓ ଗୋବିନ୍ଦ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଅସାଧାରଣ କ୍ରୀଡ଼ା ବିଷୟରେ ଶୁଣି କଂସ ଭୟଭୀତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହେଲା।

ଦୀର୍ଘପ୍ରଜାଗରୋ ଭୀତୋ ଦୁର୍ନିମିତ୍ତାନି ଦୁର୍ମତିଃ । ବହୂନ୍ଯଚଷ୍ଟୋଭଯଥା ମୃତ୍ଯୋର୍ଦୌତ୍ଯକରାଣି ଚ

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜାଗି ରହି, ଭୟରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା; ଅନେକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖିଲେ, କିଛି ସତ୍ୟ କିଛି କଳ୍ପନା, ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ କଲେ।

ଅଦର୍ଶନଂ ସ୍ଵଶିରସଃ ପ୍ରତିରୂପେ ଚ ସତ୍ଯପି । ଅସତ୍ଯପି ଦ୍ଵିତୀଯେ ଚ ଦ୍ଵୈରୂପ୍ଯଂ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ତଥା

ପ୍ରତିବିମ୍ବରେ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, କେବେ କେବେ ଦୁଇଟି ମୁଣ୍ଡ ଦେଖୁଥିଲେ; ତାହାପରି ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।

ଛିଦ୍ରପ୍ରତୀତିଶ୍ଛାଯାଯାଂ ପ୍ରାଣଘୋଷାନୁପଶ୍ରୁତିଃ । ସ୍ଵର୍ଣପ୍ରତୀତିର୍ଵୃକ୍ଷେଷୁ ସ୍ଵପଦାନାମଦର୍ଶନମ୍

ନିଜ ଛାୟାରେ ଫାଟ ଦେଖୁଥିଲେ, ନିଜ ଶ୍ୱାସର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିପାରୁନଥିଲେ, ଗଛରେ ସୁନା ଦେଖୁଥିଲେ, ନିଜ ପାଦଚିହ୍ନ ହରାଯାଉଥିଲା।

ସ୍ଵପ୍ନେ ପ୍ରେତପରିଷ୍ଵଙ୍‌ଗଃ ଖରଯାନଂ ଵିଷାଦନମ୍ । ଯାଯାନ୍ନଲଦମାଲ୍ଯେକଃ ତୈଲାଭ୍ଯକ୍ତୋ ଦିଗମ୍ବରଃ

ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୃତଦେହକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରୁଥିଲେ, ଗଧାରେ ଚଢ଼ିଥିଲେ, ଦୁଃଖିତ ହେଉଥିଲେ, ନଳଦ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥିଲେ, ତେଲ ଲଗାଇଥିଲେ, ନିର୍ବସ୍ତ୍ର ହୋଇ ଘୁରୁଥିଲେ।

ଅନ୍ଯାନି ଚେତ୍ଥଂ ଭୂତାନି ସ୍ଵପ୍ନଜାଗରିତାନି ଚ । ପଶ୍ଯନ୍ ମରଣସନ୍ତ୍ରସ୍ତୋ ନିଦ୍ରାଂ ଲେଭେ ନ ଚିନ୍ତଯା

ଏପରି ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ଅଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ଭୟରେ ତାଙ୍କ ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲା, ନିଦ୍ରା ଆସୁନଥିଲା।

ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଯାଂ ନିଶି କୌରଵ୍ଯ ସୂର୍ଯେ ଚାଦ୍ଭ୍ଯଃ ସମୁତ୍ଥିତେ । କାରଯାମାସ ଵୈ କଂସୋ ମଲ୍ଲକ୍ରୀଡାମହୋତ୍ସଵମ୍

ନିଶା ଶେଷ ହେବା ପରେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲାବେଳେ, କଂସ ବଡ଼ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧ ଉତ୍ସବ ଆୟୋଜନ କଲେ।

ଆନର୍ଚୁଃ ପୁରୁଷା ରଙ୍‌ଗଂ ତୂର୍ଯଭେର୍ଯଶ୍ଚ ଜଘ୍ନିରେ । ମଞ୍ଚାଶ୍ଚାଲଙ୍‌କୃତାଃ ସ୍ରଗ୍ଭିଃ ପତାକାଚୈଲତୋରଣୈଃ

ଲୋକମାନେ ମଞ୍ଚକୁ ଶୋଭାୟମାନ କଲେ, ବାଜା ଓ ଢୋଳ ବଜିଲା, ମଞ୍ଚମାନେ ମାଳା, ପତାକା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ତୋରଣ ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ ହେଲା।

ତେଷୁ ପୌରା ଜାନପଦା ବ୍ରହ୍ମକ୍ଷତ୍ରପୁରୋଗମାଃ । ଯଥୋପଜୋଷଂ ଵିଵିଶୂ ରାଜାନଶ୍ଚ କୃତାସନାଃ

ସେଠାରେ ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ନିଜ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅନୁଯାୟୀ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କର ଆସନ ଗ୍ରହଣ କଲେ।

କଂସଃ ପରିଵୃତୋଽମାତ୍ଯୈ ରାଜମଞ୍ଚ ଉପାଵିଶତ୍ । ମଣ୍ଡଲେଶ୍ଵରମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ହୃଦଯେନ ଵିଦୂଯତା

ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା କଂସ ରାଜମଞ୍ଚରେ ବସିଲେ, ଅଞ୍ଚଳପତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଥିଲା।

ଵାଦ୍ଯମାନେସୁ ତୂର୍ଯେଷୁ ମଲ୍ଲତାଲୋତ୍ତରେଷୁ ଚ । ମଲ୍ଲାଃ ସ୍ଵଲଙ୍‌କୃତାଃ ଦୃପ୍ତାଃ ସୋପାଧ୍ଯାଯାଃ ସମାଵିଶନ୍

ବାଜା ଓ ଢୋଳ ରବି ଶୁଣାଯାଉଥିବାବେଳେ, ଭଲ ଭାବରେ ଶୋଭିତ ଓ ଗର୍ବିତ ମଲ୍ଲମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁମାନେ ସହିତ ମଞ୍ଚକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ଚାଣୂରୋ ମୁଷ୍ଟିକଃ କୂତଃ ଶଲସ୍ତୋଶଲ ଏଵ ଚ । ତ ଆସେଦୁରୁପସ୍ଥାନଂ ଵଲ୍ଗୁଵାଦ୍ଯପ୍ରହର୍ଷିତାଃ

ଚାଣୂର, ମୁଷ୍ଟିକ, କୂତ, ଶଳ ଓ ତୋଶଳ ମଞ୍ଚ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ମଧୁର ସଙ୍ଗୀତରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉଥିଲେ।

ନନ୍ଦଗୋପାଦଯୋ ଗୋପା ଭୋଜରାଜସମାହୁତାଃ । ନିଵେଦିତୋପାଯନାସ୍ତେ ଏକସ୍ମିନ୍ ମଞ୍ଚ ଆଵିଶନ୍

ନନ୍ଦ ଓ ତାଙ୍କ ସହ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ, ଭୋଜରାଜଙ୍କ ଡାକରେ ଆସି, ନିଜ ଉପହାର ଦେଇ, ସମସ୍ତେ ଏକ ମଞ୍ଚରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ଇତି ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତେ ମହାପୁରାଣେ ପାରମହଂସ୍ଯାଂ ସଂହିତାଯାଂ ଦଶମସ୍କନ୍ଧେ ପୂର୍ଵାର୍ଧେ ମଲ୍ଲରଙୋପଵର୍ଣନଂ ନାମ ଦ୍ଵିଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ

ଏହିପରି, ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତର ଦଶମ ସ୍କନ୍ଧର ପ୍ରଥମାର୍ଧରେ 'ମଲ୍ଲ ରଙ୍ଗର ବର୍ଣ୍ଣନା' ନାମକ ବିଅଠାଳିସ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା।

କୁଵଲଯାପୀଡଵଧଃ; ଭଗଵତୋ ମଲ୍ଲଶାଖାଯାଂ ପ୍ରଵେଶଃ; ଚାଣୂରେଣସହ ସଂଵାଦଶ୍ଚ - ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ - ( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ଅଥ କୃଷ୍ଣଶ୍ଚ ରାମଶ୍ଚ କୃତଶୌଚୌ ପରନ୍ତପ । ମଲ୍ଲଦୁନ୍ଦୁଭିନିର୍ଘୋଷଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦ୍ରଷ୍ଟୁମୁପେଯତୁଃ

ଶୁକଦେବ କହିଲେ — ହେ ଶତ୍ରୁଦମନ, ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମ, ନିଜେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ମଲ୍ଲ ରଙ୍ଗର ଢୋଲର ଗଞ୍ଜନ ଶୁଣି, ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ।

ରଙ୍‌ଗଦ୍ଵାରଂ ସମାସାଦ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ ନାଗମଵସ୍ଥିତମ୍ । ଅପଶ୍ଯତ୍କୁଵଲଯାପୀଡଂ କୃଷ୍ଣୋଽମ୍ବଷ୍ଠପ୍ରଚୋଦିତମ୍

ରଙ୍ଗର ଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, କୃଷ୍ଣ ଦେଖିଲେ ଯେ, ଏଠାରେ କୁବଳୟାପୀଡ଼ ହାତୀଟି ଅମ୍ବଷ୍ଠ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ଦାଉଡ଼ିଛି।

ବଦ୍ଧ୍ଵା ପରିକରଂ ଶୌରିଃ ସମୁହ୍ଯ କୁଟିଲାଲକାନ୍ । ଉଵାଚ ହସ୍ତିପଂ ଵାଚା ମେଘନାଦଗଭୀରଯା

ଶୌରି, ନିଜ ପଟି ବାନ୍ଧି, ଗୋଲା ଚୁଲିକୁ ଏକପାଶେ କରି, ମେଘର ଗଞ୍ଜନ ସଦୃଶ ଗଭୀର କଣ୍ଠରେ ହାତୀପାଳକୁ କହିଲେ।

ଅମ୍ବଷ୍ଠାମ୍ବଷ୍ଠ ମାର୍ଗଂ ନୌ ଦେହ୍ଯପକ୍ରମ ମା ଚିରମ୍ । ନୋ ଚେତ୍ସକୁଞ୍ଜରଂ ତ୍ଵାଦ୍ଯ ନଯାମି ଯମସାଦନମ୍

ହେ ଅମ୍ବଷ୍ଠ, ଆମକୁ ରାସ୍ତା ଦେଅ, ଅଧିକ ସମୟ ନଷ୍ଟ କରନି। ନହେଲେ, ଆଜି ତୁମେ ଓ ତୁମ ହାତୀ, ମୃତ୍ୟୁର ଗୃହକୁ ପଠାଇଦେବି।

ଏଵଂ ନିର୍ଭର୍ତ୍ସିତୋଽମ୍ବଷ୍ଠଃ କୁପିତଃ କୋପିତଂ ଗଜମ୍ । ଚୋଦଯାମାସ କୃଷ୍ଣାଯ କାଲାନ୍ତକ ଯମୋପମମ୍

ଏଭଳି ଭୟଦେଇ କଥା ଶୁଣି, ଅମ୍ବଷ୍ଠ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ରାଗୀ ହାତୀକୁ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପରେ ଚଢ଼ାଇଦେଲେ, ଯେଉଁହିଁ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଭୟଙ୍କର।

କରୀନ୍ଦ୍ରସ୍ତମଭିଦ୍ରୁତ୍ଯ କରେଣ ତରସାଗ୍ରହୀତ୍ । କରାଦ୍ ଵିଗଲିତଃ ସୋଽମୁଂ ନିହତ୍ଯାଙ୍‌ଘ୍ରିଷ୍ଵଲୀଯତ

ହାତୀରାଜ ତାଙ୍କୁ ଦୃତ ଗତିରେ ଆକ୍ରମଣ କରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସୁଣ୍ଡରେ ଧରିଲା; କୃଷ୍ଣ ସେଇ ଧରନ୍ତୁ ଛୁଟି, ହାତୀକୁ ଆଘାତ କରି, ତାଙ୍କ ପାଦ ତଳକୁ ଚଳିଗଲେ।

ସଙ୍‌କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତମଚକ୍ଷାଣୋ ଘ୍ରାଣଦୃଷ୍ଟିଃ ସ କେଶଵମ୍ । ପରାମୃଶତ୍ ପୁଷ୍କରେଣ ସ ପ୍ରସହ୍ଯ ଵିନିର୍ଗତଃ

ହାତୀ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ନାକ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରେ କେଶବଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ସୁଣ୍ଡରେ ଛୁଇଁଲା, କିନ୍ତୁ କୃଷ୍ଣ ସେଇ ଧରନ୍ତୁ ଚାଲିଗଲେ।

ପୁଚ୍ଛେ ପ୍ରଗୃହ୍ଯାତିବଲଂ ଧନୁଷଃ ପଞ୍ଚଵିଂଶତିମ୍ । ଵିଚକର୍ଷ ଯଥା ନାଗଂ ସୁପର୍ଣ ଇଵ ଲୀଲଯା

କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ପୁଛ ଧରି, ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତୀକୁ ପଚିଶ ଧନୁଷ ଦୂରକୁ ଟାଣିଲେ, ଯେପରି ଗରୁଡ଼ ମଜାରେ ସାପକୁ ଟାଣେ।

ସ ପର୍ଯାଵର୍ତମାନେନ ସଵ୍ଯଦକ୍ଷିଣତୋଽଚ୍ଯୁତଃ । ବଭ୍ରାମ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣେନ ଗୋଵତ୍ସେନେଵ ବାଲକଃ

ଅଚ୍ୟୁତ ହାତୀଟିକୁ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗକୁ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ଏପରି ଘୁରାଇଲେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଗୋବାଛାକୁ ଘୁରାଏ।

ତତୋଽଭିମଖମଭ୍ଯେତ୍ଯ ପାଣିନାଽଽହତ୍ଯ ଵାରଣମ୍ । ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ ପାତଯାମାସ ସ୍ପୃଶ୍ଯମାନଃ ପଦେ ପଦେ

ତାପରେ, ସିଧାସଳଖ ଆସି, କୃଷ୍ଣ ନିଜ ହାତରେ ହାତୀକୁ ଆଘାତ କଲେ, ପଦେ ପଦେ ଛୁଇଁ, ଏହାକୁ ଲଢ଼ି ପଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କଲେ।

ସ ଧାଵନ୍ କ୍ରୀଡଯା ଭୂମୌ ପତିତ୍ଵା ସହସୋତ୍ଥିତଃ । ତଂ ମତ୍ଵା ପତିତଂ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦନ୍ତାଭ୍ଯାଂ ସୋଽହନତ୍ କ୍ଷିତିମ୍

ହାତୀଟି ଖେଳରେ ଦୌଡ଼ି, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ତୁରନ୍ତ ଉଠିଗଲା; ନିଜକୁ ପଡ଼ିଗଲା ବୋଲି ଭାବି, ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଦାନ୍ତରେ ମାଟିକୁ ଆଘାତ କଲା।