ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ଇତ୍ଯୁନ୍ମତ୍ତଵଚୋ ଗୋପ୍ଯଃ କୃଷ୍ଣାନ୍ଵେଷଣକାତରାଃ । ଲୀଲା ଭଗଵତସ୍ତାସ୍ତା ହ୍ଯନୁଚକ୍ରୁସ୍ତଦାତ୍ମିକାଃ ॥ 10.30.

ଏଭଳି ଉନ୍ମାଦ ଭାବରେ କଥା କହି, ଗୋପୀମାନେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଖୋଜିବାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଅନୁକରଣ କରି, ପ୍ରତ୍ୟେକେ ତାଙ୍କରେ ଲିନ ହେଲେ।

କସ୍ଯାଚିତ୍ପୂତନାଯନ୍ତ୍ଯାଃ କୃଷ୍ଣାଯନ୍ତ୍ଯପିବତ୍ସ୍ତନମ୍ । ତୋକଯିତ୍ଵା ରୁଦତ୍ଯନ୍ଯା ପଦାହନ୍ ଶକଟାଯତୀମ୍ ॥ 10.30.

ଏଠାରେ କେହି ପୁତନା ଭାବେ ଆସି, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦୁଧ ପିଆଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଅନ୍ୟେ କେହି ଶିଶୁ ଭାବେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରାଯାଇଲା; ଆଉ ଅନ୍ୟେ କେହି ଗଡ଼ିଘୋଡ଼ା ଭାବେ ଅଭିନୟ କରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କରାଯାଇଲା।

ଦୈତ୍ଯାଯିତ୍ଵା ଜହାରାନ୍ଯାମେକୋ କୃଷ୍ଣାର୍ଭଭାଵନାମ୍ । ରିଙ୍ଗଯାମାସ କାପ୍ଯଙ୍ଘ୍ରୀ କର୍ଷନ୍ତୀ ଘୋଷନିଃସ୍ଵନୈଃ ॥ 10.30.

ଅନ୍ୟେ କେହି ଦାନବ ଭାବେ ଅଭିନୟ କରି, କୃଷ୍ଣ ଭାବେ ଖେଳୁଥିବା ଜଣେକୁ ଧରିନେଲେ; ଆଉ ଅନ୍ୟେ କେହି ଗୋପାଳ ଗାଁର ଶବ୍ଦ ଅନୁକରଣ କରି, ଜଣେକୁ ପାଦରେ ଟାଣି ନେଇଯାଉଥିଲେ।

କୃଷ୍ଣରାମାଯିତେ ଦ୍ଵେ ତୁ ଗୋପାଯନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ କାଶ୍ଚନ । ଵତ୍ସାଯତୀଂ ହନ୍ତି ଚାନ୍ଯା ତତ୍ରୈକା ତୁ ବକାଯତୀମ୍ ॥ 10.30.

କେତେଜଣୀ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ଭାବେ ଗୋପାଳ ଭଳି ଖେଳୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟେ କେହି ବଛା ଦାନବ ଭାବେ ଅଭିନୟ କରି, ପରାଜିତ ହେଲେ; ଆଉ ଏଠାରେ ଜଣେ ବକାସୁର ଭାବେ ଅଭିନୟ କଲେ।

ଆହୂଯ ଦୂରଗା ଯଦ୍ଵତ୍କୃଷ୍ଣସ୍ତମନୁଵର୍ତତୀମ୍ । ଵେଣୁଂ କ୍ଵଣନ୍ତୀଂ କ୍ରୀଡନ୍ତୀମନ୍ଯାଃ ଶଂସନ୍ତି ସାଧ୍ଵିତି ॥ 10.30.

କୃଷ୍ଣ ଭଳି ଦୂରେ ଥିବା ଜଣେକୁ ଡାକି, ଅନ୍ୟେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଯାଉଥିଲେ, ବାଂଶୀ ବଜାଉଥିଲେ ଓ ଖେଳୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତାଙ୍କୁ 'ବହୁତ ଭଲ କଲୁ' ବୋଲି ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ।

କସ୍ଯାଞ୍ଚିତ୍ସ୍ଵଭୁଜଂ ନ୍ଯସ୍ଯ ଚଲନ୍ତ୍ଯାହାପରା ନନୁ । କୃଷ୍ଣୋଽହଂ ପଶ୍ଯତ ଗତିଂ ଲଲିତାମିତି ତନ୍ମନାଃ ॥ 10.30.

ଜଣେ ନିଜ ହାତ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଗାରେ ରଖି, ଚାଲୁଥିଲେ ଓ କହିଲେ, 'ମୁଁ କୃଷ୍ଣ, ଦେଖ, ମୋର ଲାଜା ଚାଳ,' ତାଙ୍କ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କୃଷ୍ଣରେ ଲଗିଥିଲା।

ମା ଭୈଷ୍ଟ ଵାତଵର୍ଷାଭ୍ଯାଂ ତତ୍ତ୍ରାଣଂ ଵିହିତଂ ମଯ । ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵୈକେନ ହସ୍ତେନ ଯତନ୍ତ୍ଯୁନ୍ନିଦଧେଽମ୍ବରମ୍ ॥ 10.30.

'ବାତାସ କିମ୍ବା ବର୍ଷାକୁ ଡରିବା ଦରକାର ନାହିଁ; ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ରକ୍ଷା ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଛି,' ବୋଲି, ଜଣେ ଜଣଙ୍କୁ ଗୋଟିଏ ହାତରେ ଚେଷ୍ଟା କରି ନିଜ ଉଡ଼ନା ଦେଇ ଢାକିଦେଲେ।

ଆରୁହ୍ଯୈକା ପଦାକ୍ରମ୍ଯ ଶିରସ୍ଯାହାପରାଂ ନୃପ । ଦୁଷ୍ଟାହେ ଗଚ୍ଛ ଜାତୋଽହଂ ଖଲାନାଂ ନନୁ ଦଣ୍ଡକୃତ୍ ॥ 10.30.

ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ପାଦ ଦେଇ ଚଢ଼ିଲେ ଓ କହିଲେ, 'ଦୁଷ୍ଟି, ଚାଲ ଚାଲ, ମୁଁ ଦୁଷ୍ଟମାନେଙ୍କୁ ଶାସନ କରିବା ପାଇଁ ଜନ୍ମ ନେଇଛି!'

ତତ୍ରୈକୋଵାଚ ହେ ଗୋପା ଦାଵାଗ୍ନିଂ ପଶ୍ଯତୋଲ୍ବଣମ୍ । ଚକ୍ଷୂଂଷ୍ଯାଶ୍ଵପିଦଧ୍ଵଂ ଵୋ ଵିଧାସ୍ଯେ କ୍ଷେମମଞ୍ଜସା ॥ 10.30.

ଏଠାରେ ଜଣେ କହିଲେ, 'ହେ ଗୋପାଳମାନେ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନିକୁ ଦେଖ; ତୁମେ ଆଖି ବନ୍ଦ କର, ମୁଁ ତୁମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ରକ୍ଷା କରିଦେବି।'

ବଦ୍ଧାନ୍ଯଯା ସ୍ରଜା କାଚିତ୍ତନ୍ଵୀ ତତ୍ର ଉଲୂଖଲେ । ବଧ୍ନାମି ଭାଣ୍ଡଭେତ୍ତାରଂ ହୈଯଙ୍ଗଵମୁଷଂ ତ୍ଵିତି । ଭୀତା ସୁଦୃକ୍ପିଧାଯାସ୍ଯଂ ଭେଜେ ଭୀତିଵିଡମ୍ବନମ୍ ॥ 10.30.

ଏଠି ଏକ ସୁକୁମାରୀ ଜଣେ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କୁ ମାଳା ଦେଇ ଉଲୁଖଳକୁ ବାନ୍ଧି, 'ମୁଁ ହେଉଛି ମଖନ ଚୋର ଓ ଘିଅ ଚୋରକୁ ବାନ୍ଧୁଛି!' ବୋଲି କହିଲେ; ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ନିଜ ଆଖି ଢାକି ଭୟ ଅଭିନୟ କଲେ।

ଏଵଂ କୃଷ୍ଣଂ ପୃଚ୍ଛମାନା ଵ୍ର୍ଣ୍ଦାଵନଲତାସ୍ତରୂନ୍ । ଵ୍ଯଚକ୍ଷତ ଵନୋଦ୍ଦେଶେ ପଦାନି ପରମାତ୍ମନଃ ॥ 10.30.

ଏଭଳି ଭାବରେ, ସେମାନେ ବୃନ୍ଦାବନର ଲତା ଓ ଗଛମାନେଠାରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଷୟରେ ପଚାରି, ଅଟବାରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖାଇଲେ।

ପଦାନି ଵ୍ଯକ୍ତମେତାନି ନନ୍ଦସୂନୋର୍ମହାତ୍ମନଃ । ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ହି ଧ୍ଵଜାମ୍ଭୋଜ ଵଜ୍ରାଙ୍କୁଶଯଵାଦିଭିଃ ॥ 10.30.

ଏହି ପଦଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କର; ଏଠାରେ ଧ୍ୱଜ, ପଦ୍ମ, ବଜ୍ର, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ଯବ ଆଦି ଚିହ୍ନ ଅଛି।

ତୈସ୍ତୈଃ ପଦୈସ୍ତତ୍ପଦଵୀମନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯୋଽଗ୍ରତୋଽବଲାଃ । ଵଧ୍ଵାଃ ପଦୈଃ ସୁପୃକ୍ତାନି ଵିଲୋକ୍ଯାର୍ତାଃ ସମବ୍ରୁଵନ୍ ॥ 10.30.

ସେମାନେ ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରି ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ; ବଧୂଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ସହ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା କିଛି ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ।

କସ୍ଯାଃ ପଦାନି ଚୈତାନି ଯାତାଯା ନନ୍ଦସୂନୁନା । ଅଂସନ୍ଯସ୍ତପ୍ରକୋଷ୍ଠାଯାଃ କରେଣୋଃ କରିଣା ଯଥା ॥ 10.30.

ଏହି ପଦଚିହ୍ନ କାହାର? ଯିଏ ନନ୍ଦନନ୍ଦନଙ୍କ ସହ ଯାଉଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ହାତ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗାରେ ରହିଛି, ଯେପରି ହାତୀଣୀ ହାତୀଙ୍କ ଗାରେ ହାତ ରଖିଥାଏ।

ଅନଯାରାଧିତୋ ନୂନଂ ଭଗଵାନ୍ ହରିରୀଶ୍ଵରଃ । ଯନ୍ନୋ ଵିହାଯ ଗୋଵିନ୍ଦଃ ପ୍ରୀତୋ ଯାମନଯଦ୍ରହଃ ॥ 10.30.

ନିଶ୍ଚୟ ଏହି ଜଣେ ପ୍ରଭୁ ହରିଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବରେ ପୂଜିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ଗୋବିନ୍ଦ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ତାଙ୍କୁ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ନେଇଯାଇଛନ୍ତି।

ଧନ୍ଯା ଅହୋ ଅମୀ ଆଲ୍ଯୋ ଗୋଵିନ୍ଦାଙ୍ଘ୍ର୍ଯବ୍ଜରେଣଵଃ । ଯାନ୍ ବ୍ରହ୍ମେଶୌ ରମା ଦେଵୀ ଦଧୁର୍ମୂର୍ଧ୍ନ୍ଯଘନୁତ୍ତଯେ ॥ 10.30.

କେତେ ଧନ୍ୟ ଏହି ଲତା ଓ ଉଦ୍ଭିଦମାନେ, ଯାହା ଉପରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କର ପଦ୍ମପଦର ରେଣୁ ପଡ଼ିଛି, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମା, ଶିବ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ଦେବୀ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଧରନ୍ତି।

ତସ୍ଯା ଅମୂନି ନଃ କ୍ଷୋଭଂ କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯୁଚ୍ଚୈଃ ପଦାନି ଯତ୍ଯୈକାପହୃତ୍ଯ ଗୋପୀନାଂ ରହୋ ଭୁନ୍କ୍ତେଽଚ୍ଯୁତାଧରମ୍ । ନ ଲକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ପଦାନ୍ଯତ୍ର ତସ୍ଯା ନୂନଂ ତୃଣାଙ୍କୁରୈଃ ଖିଦ୍ଯତ୍ସୁଜାତାଙ୍ଘ୍ରିତଲାମୁନ୍ନିନ୍ଯେ ପ୍ରେଯସୀଂ ପ୍ରିଯଃ ॥ 10.30.

ତାଙ୍କର ଏହି ଗଭୀର ପଦଚିହ୍ନ ଆମ ମନକୁ ବହୁତ ଆନ୍ଦୋଳିତ କରୁଛି, କାରଣ ଅଚ୍ୟୁତ କେବଳ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ଗୋପୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଦୂରେ ନେଇ, ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଓଠ ରସ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି; ଏଠାରେ ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ—ନିଶ୍ଚୟ, ତାଙ୍କର ସୁକୁମାର ପାଦ ଘାସ ଓ ଅଙ୍କୁରରେ ବେଦନା ହେଲାବେଳେ, ପ୍ରିୟତମେ କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇନେଲେ।

ଇମାନ୍ଯଧିକମଗ୍ନାନି ପଦାନି ଵହତୋ ଵଧୂମ୍ । ଗୋପ୍ଯଃ ପଶ୍ଯତ କୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତସ୍ଯ କାମିନଃ । ଅତ୍ରାଵରୋପିତା କାନ୍ତା ପୁଷ୍ପହେତୋର୍ମହାତ୍ମନା ॥ 10.30.

ଦେଖ, ଗୋପୀମାନେ, ଏଠି ପଦଚିହ୍ନଗୁଡ଼ିକ ଅଧିକ ଗଭୀର—କୃଷ୍ଣ ପ୍ରେମର ଭାରରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ କାନ୍ଧରେ ଉଠାଇଛନ୍ତି; ଏଠି, ମହାତ୍ମା କୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟାକୁ ଫୁଲ ତୋଳିବା ପାଇଁ ନମାଇଛନ୍ତି।

ଅତ୍ର ପ୍ରସୂନାଵଚଯଃ ପ୍ରିଯାର୍ଥେ ପ୍ରେଯସା କୃତଃ । ପ୍ରପଦାକ୍ରମଣ ଏତେ ପଶ୍ଯତାସକଲେ ପଦେ ॥ 10.30.

ଏଠି, ପ୍ରିୟା ପାଇଁ ପ୍ରିୟତମେ ଫୁଲ ତୋଳିଛନ୍ତି; ଦେଖ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ପଦକ୍ଷେପରେ ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଉଛି।

କେଶପ୍ରସାଧନଂ ତ୍ଵତ୍ର କାମିନ୍ଯାଃ କାମିନା କୃତମ୍ । ତାନି ଚୂଡଯତା କାନ୍ତାମୁପଵିଷ୍ଟମିହ ଧ୍ରୁଵମ୍ ॥ 10.30.

ଏଠାରେ ଜଣେ ପ୍ରେମିକ ତାଙ୍କର ପ୍ରେମିକାଙ୍କର କେଶ ଗଠିଛନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ, ସେ ଏଠାରେ ବସିଥିବାବେଳେ, ସେ ତାଙ୍କର କେଶକୁ ସଜାଇଥିଲେ।

ରେମେ ତଯା ଚାତ୍ମରତ ଆତ୍ମାରାମୋଽପ୍ଯଖଣ୍ଡିତଃ । କାମିନାଂ ଦର୍ଶଯନ୍ ଦୈନ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଚୈଵ ଦୁରାତ୍ମତାମ୍ ॥ 10.30.

ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସ୍ୱୟଂସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସହ ଖେଳିଲେ; ଏହା ଦେଖାଇଲେ ଯେ ପ୍ରେମିକମାନେ କେତେ ଦୁଃଖିତ ଓ ନାରୀମାନେ କେତେ ଚଞ୍ଚଳ।

ଇତ୍ଯେଵଂ ଦର୍ଶଯନ୍ତ୍ଯସ୍ତାଶ୍ଚେରୁର୍ଗୋପ୍ଯୋ ଵିଚେତସଃ । ଯାଂ ଗୋପୀମନଯତ୍କୃଷ୍ଣୋ ଵିହାଯାନ୍ଯାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଵନେ ॥ 10.30.

ଏପରି ଭାବେ ଗୋପୀମାନେ ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖାଇ ଅବାକ୍ ହୋଇ ଘୁରୁଥିଲେ; ଯେ ଗୋପୀକୁ କୃଷ୍ଣ ଅନ୍ୟ ନାରୀମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲରେ ନେଇଗଲେ—

ସା ଚ ମେନେ ତଦାତ୍ମାନଂ ଵରିଷ୍ଠଂ ସର୍ଵଯୋଷିତାମ୍ । ହିତ୍ଵା ଗୋପୀଃ କାମଯାନା ମାମସୌ ଭଜତେ ପ୍ରିଯଃ ॥ 10.30.

ସେ ତାପରେ ଭାବିଲେ, 'ମୁଁ ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଯେଉଁ ଗୋପୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି, ସେମାନେକୁ ଛାଡ଼ି ମୋ ପ୍ରିୟ ଏବେ ମୋତେ ମାନେଇଛନ୍ତି।'

ତତୋ ଗତ୍ଵା ଵନୋଦ୍ଦେଶଂ ଦୃପ୍ତା କେଶଵମବ୍ରଵୀତ୍ । ନ ପାରଯେଽହଂ ଚଲିତୁଂ ନଯ ମାଂ ଯତ୍ର ତେ ମନଃ ॥ 10.30.

ତାପରେ, ଜଙ୍ଗଲର ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ଗର୍ବିତ ହୋଇ ସେ କେଶବଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଆଉ ଚାଲିପାରିବିନି; ତୁମେ ଯେଉଁଠାରେ ଚାହାଅ, ମୋତେ ନେଇଯାଅ।'

ଏଵମୁକ୍ତଃ ପ୍ରିଯାମାହ ସ୍କନ୍ଧ ଆରୁହ୍ଯତାମିତି । ତତଶ୍ଚାନ୍ତର୍ଦଧେ କୃଷ୍ଣଃ ସା ଵଧୂରନ୍ଵତପ୍ଯତ ॥ 10.30.

ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ପ୍ରିୟ କହିଲେ, 'ମୋ ଦେହରେ ଚଢ଼ିଯାଅ।' କିନ୍ତୁ ସେତେବେଳେ କୃଷ୍ଣ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ, ଏବଂ ସେ ବଧୂ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଲେ।

ହା ନାଥ ରମଣ ପ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଵାସି କ୍ଵାସି ମହାଭୁଜ । ଦାସ୍ଯାସ୍ତେ କୃପଣାଯା ମେ ସଖେ ଦର୍ଶଯ ସନ୍ନିଧିମ୍ ॥ 10.30.

'ହା ନାଥ, ରମଣ, ପ୍ରିୟ! କେଉଁଠି ଅଛ, କେଉଁଠି ଅଛ, ବଳଶାଳୀ! ହେ ବନ୍ଧୁ, ଏଇ ଦୁଃଖିନୀ ଦାସୀଙ୍କୁ ତୁମେ ଦୟା କରି ତୁମର ସାମ୍ନା ଦେଖାଅ।'

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ ଅନ୍ଵିଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯୋ ଭଗଵତୋ ମାର୍ଗଂ ଗୋପ୍ଯୋଽଵିଦୂରିତଃ । ଦଦୃଶୁଃ ପ୍ରିଯଵିଶ୍ଲେଷାନ୍ମୋହିତାଂ ଦୁଃଖିତାଂ ସଖୀମ୍ ॥ 10.30.

ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଭଗବାନଙ୍କ ରାସ୍ତା ଖୋଜୁଥିବାବେଳେ, ଗୋପୀମାନେ କେଉଁଠି ଗଲେ ଜାଣିନଥିଲେ; ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସଖୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ପ୍ରିୟଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ମୁଗ୍ଧ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିଲେ।

ତଯା କଥିତମାକର୍ଣ୍ଯ ମାନପ୍ରାପ୍ତିଂ ଚ ମାଧଵାତ୍ । ଅଵମାନଂ ଚ ଦୌରାତ୍ମ୍ଯାଦ୍ଵିସ୍ମଯଂ ପରମଂ ଯଯୁଃ ॥ 10.30.

ସେ ଯାହା ଘଟିଥିଲା, ତାଙ୍କର ଗର୍ବ ଓ ମାଧବଙ୍କ ଉତ୍ତର, ଏବଂ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଅବମାନ—ଏସବୁ କଥା ଶୁଣି ଗୋପୀମାନେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ।

ତତୋଽଵିଶନ୍ ଵନଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନା ଯାଵଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ । ତମଃ ପ୍ରଵିଷ୍ଟମାଲକ୍ଷ୍ଯ ତତୋ ନିଵଵୃତୁଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 10.30.

ତାପରେ ସେମାନେ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କ ଆଲୋକ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଅନ୍ଧାର ହେବା ପରେ, ସେମାନେ ଫେରିଆସିଲେ।