ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ରାଜୋଵାଚ - (ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍) ଶ୍ରୁତମନ୍ଵୀକ୍ଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭଗଵାନ୍ ଯଦଭାଷତ । ନୈତଜ୍ଜାନନ୍ତି ଉପାଧ୍ଯାଯାଃ କିଂ ନ ବ୍ରୂଯୁର୍ଵିଦୁର୍ଯଦି

ରାଜା କହିଲେ — ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭଗବାନ୍ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିଛି। ଯଦି ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ କାହିଁକି ସେମାନେ ଏହା କହନ୍ତିନାହିଁ?

ସଂଶଯୋଽତ୍ର ତୁ ମେ ଵିପ୍ର ସଞ୍ଛିନ୍ନସ୍ତତ୍କୃତୋ ମହାନ୍ । ଋଷଯୋଽପି ହି ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଯତ୍ର ନେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ କଥାରେ ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହେଲା। ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପହଁଚିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଠି ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।

କର୍ମାଣ୍ଯାରଭତେ ଯେନ ପୁମାନିହ ଵିହାଯ ତମ୍ । ଅମୁତ୍ରାନ୍ଯେନ ଦେହେନ ଜୁଷ୍ଟାନି ସ ଯଦଶ୍ନୁତେ

ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ସେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।

ଇତି ଵେଦଵିଦାଂ ଵାଦଃ ଶ୍ରୂଯତେ ତତ୍ର ତତ୍ର ହ । କର୍ମ ଯତ୍କ୍ରିଯତେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପରୋକ୍ଷଂ ନ ପ୍ରକାଶତେ

ଏହି କଥା ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ସେଠାରେ ଶୁଣାଯାଏ — କର୍ମ ଯେଉଁଠି କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଗୁପ୍ତ ରହିଥାଏ, ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ।

ନାରଦ ଉଵାଚ - ଯେନୈଵାରଭତେ କର୍ମ ତେନୈଵାମୁତ୍ର ତତ୍ପୁମାନ୍ । ଭୁଙ୍‌କ୍ତେ ହି ଅଵ୍ଯଵଧାନେନ ଲିଙ୍‌ଗେନ ମନସା ସ୍ଵଯମ୍

ନାରଦ କହିଲେ — ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ କରେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜନ୍ମ ପରେ ତାହାର ଫଳ ଅବିରତ ଭାବେ ମନ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ କରେ।

ଶଯାନଂ ଇମଂ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶ୍ଵସନ୍ତଂ ପୁରୁଷୋ ଯଥା । କର୍ମାତ୍ମନ୍ଯାହିତଂ ଭୁଙ୍‌କ୍ତେ ତାଦୃଶେନେତରେଣ ଵା

ଯେପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଅଥିବା ଓ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେହ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।

ମମୈତେ ମନସା ଯଦ୍ଯଦ୍ ଅସୌ ଅହଂ ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ । ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ ତତ୍ପୁମାନ୍ ରାଦ୍ଧଂ କର୍ମ ଯେନ ପୁନର୍ଭଵଃ

ଏହି ପୁରୁଷ ମନରେ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଯାହାକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଫଳ ପାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୁନଃଜନ୍ମ ହୁଏ।

ଯଥାନୁମୀଯତେ ଚିତ୍ତଂ ଉଭଯୈରିନ୍ଦ୍ରିଯେହିତୈଃ । ଏଵଂ ପ୍ରାଗ୍ଦେହଜଂ କର୍ମ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଭିଃ

ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତକୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ମନର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରାଯାଏ।

ନାନୁଭୂତଂ କ୍ଵ ଚାନେନ ଦେହେନାଦୃଷ୍ଟମଶ୍ରୁତମ୍ । କଦାଚିଦ୍ ଉପଲଭ୍ଯେତ ଯଦ୍ ରୂପଂ ଯାଦୃଗାତ୍ମନି

ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା କେବେ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଅନୁଭବ କରିବା ହୋଇନାହିଁ; ତଥାପି, କେତେବେଳେ ଏହି ରୂପଟି ନିଜ ମନରେ ଅନୁଭବ ହେବା ସମ୍ଭବ।

ତେନାସ୍ଯ ତାଦୃଶଂ ରାଜନ୍ ଲିଙ୍‌ଗିନୋ ଦେହସମ୍ଭଵମ୍ । ଶ୍ରଦ୍ଧତ୍ସ୍ଵାନନୁଭୂତୋଽର୍ଥୋ ନ ମନଃ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହତି

ଏହିପରି, ରାଜା, ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ଏପରି ରୂପକୁ ଦେହରୁ ପାଇଥାଏ; ଯାହାକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, ଏହାକୁ ମନେ ବୁଝିପାରିବା ନୁହେଁ।

ମନ ଏଵ ମନୁଷ୍ଯସ୍ଯ ପୂର୍ଵରୂପାଣି ଶଂସତି । ଭଵିଷ୍ଯତଶ୍ଚ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତଥୈଵ ନ ଭଵିଷ୍ଯତଃ

ମନେ ଏକାକି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ରୂପ, ଭବିଷ୍ୟତର ଓ ଯେଉଁଠି ହେବ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜଣାଇଥାଏ। ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ।

ଅଦୃଷ୍ଟମଶ୍ରୁତଂ ଚାତ୍ର କ୍ଵଚିତ୍ ମନସି ଦୃଶ୍ଯତେ । ଯଥା ତଥାନୁମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଶ୍ରଯମ୍

ଏଠି କେବେ କେବେ ଯାହା ଦେଖିନାହିଁ କିମ୍ବା ଶୁଣିନାହିଁ, ତାହା ମନରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଦେଶ, କାଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ।

ସର୍ଵେ କ୍ରମାନୁରୋଧେନ ମନସୀନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରାଃ । ଆଯାନ୍ତି ବହୁଶୋ ଯାନ୍ତି ସର୍ଵେ ସମନସୋ ଜନାଃ

ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଆସେ ଓ ଯାଏ; ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଏହି ଅନୁଭବ ସାଧାରଣ।

ସତ୍ତ୍ଵୈକନିଷ୍ଠେ ମନସି ଭଗଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵଵର୍ତିନି । ତମଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସୀଵେଦଂ ଉପରଜ୍ଯାଵଭାସତେ

ଯେତେବେଳେ ମନ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମୀପରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଛାୟା ପରି ଅପସାରି ଯାଏ ଓ ସବୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ।

ନାହଂ ମମେତି ଭାଵୋଽଯଂ ପୁରୁଷେ ଵ୍ଯଵଧୀଯତେ । ଯାଵଦ୍ବୁଦ୍ଧିମନୋଽକ୍ଷାର୍ଥ ଗୁଣଵ୍ଯୂହୋ ହ୍ଯନାଦିମାନ୍

'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ମନୁଷ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣମାନ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ନଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।

ସୁପ୍ତିମୂର୍ଚ୍ଛୋପତାପେଷୁ ପ୍ରାଣାଯନଵିଘାତତଃ । ନେହତେଽହମିତି ଜ୍ଞାନଂ ମୃତ୍ଯୁପ୍ରଜ୍ଵାରଯୋରପି

ନିଦ୍ରା, ଅଚେତନ ଓ ଦୁଃଖରେ, ଶ୍ୱାସ ବିଘ୍ନ ହେଲେ, 'ମୁଁ ଅଛି' ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ—ମୃତ୍ୟୁର ତୀବ୍ରତାରେ ମଧ୍ୟ।

ଗର୍ଭେ ବାଲ୍ଯେଽପ୍ଯପୌଷ୍କଲ୍ଯାଦ୍ ଏକାଦଶଵିଧଂ ତଦା । ଲିଙ୍‌ଗଂ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯୂନଃ କୁହ୍ଵାଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ଯଥା

ଗର୍ଭରେ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ, ଅପକ୍ୱତାରୁ, ଏକାଦଶ ପ୍ରକାର ଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୁଚିଯାଏ।

ଅର୍ଥେ ହି ଅଵିଦ୍ଯମାନେଽପି ସଂସୃତିର୍ନ ନିଵର୍ତତେ । ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେଽନର୍ଥାଗମୋ ଯଥା

ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ରୁକିଯାଏନାହିଁ; ଯେପରି ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅବାସ୍ତବ ଜିନିଷ ଭାବିଲେ, ଦୁଃଖ ଆସେ।

ଏଵଂ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ଲିଙ୍‌ଗଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ଷୋଡଶ ଵିସ୍ତୃତମ୍ । ଏଷ ଚେତନଯା ଯୁକ୍ତୋ ଜୀଵ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ଏହିପରି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଲିଙ୍ଗ ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅନେନ ପୁରୁଷୋ ଦେହାନ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଵିମୁଞ୍ଚତି । ହର୍ଷଂ ଶୋକଂ ଭଯଂ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ଚାନେନ ଵିନ୍ଦତି

ଏହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରେ ଓ ଛାଡ଼େ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ।

ଯଥା ତୃଣଜଲୂକେଯଂ ନାପଯାତ୍ଯପଯାତି ଚ । ନ ତ୍ଯଜେନ୍ମ୍ରିଯମାଣୋଽପି ପ୍ରାଗ୍ଦେହାଭିମତିଂ ଜନଃ

ଯେପରି ଘାସ ଓ ପାଣିରେ ଲାଗିଥିବା ଜଳୁକ ନ ଯାଏ, ନ ରହିଯାଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ଦେହର ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିପାରେନାହିଁ।

ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ନଙ୍‌କ୍ଷେଦ୍ଭୂତଂ ସ୍ଵପ୍ନଵଦନ୍ଯଥା । ଭୂତଂ ଭଵଦ୍ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଚ ସୁପ୍ତଂ ସର୍ଵରହୋରହଃ

ଯାହା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ତାହା ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି; ଯାହା ହୋଇଛି, ହେଉଛି ଓ ହେବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି।

ଯଦାକ୍ଷୈଶ୍ଚରିତାନ୍ ଧ୍ଯାଯନ୍ କର୍ମାଣ୍ଯାଚିନୁତେଽସକୃତ୍ । ସତି କର୍ମଣ୍ଯଵିଦ୍ଯାଯାଂ ବନ୍ଧଃ କର୍ମଣ୍ଯନାତ୍ମନଃ

ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାରମ୍ବାର ଭାବିଥାଏ, ଅଜ୍ଞାନ ଥିଲେ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନ ହୁଏ।

ଅତସ୍ତଦ୍ ଅପଵାଦାର୍ଥଂ ଭଜ ସର୍ଵାତ୍ମନା ହରିମ୍ । ପଶ୍ଯନ୍ ତଦାତ୍ମକଂ ଵିଶ୍ଵଂ ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତ୍ଯପ୍ଯଯା ଯତଃ

ସେହିଠାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଭାବରେ ହରିଙ୍କୁ ଭଜ; ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ତାଙ୍କର ରୂପ ଭାବି, ଯାହାଠାରୁ ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ଲୟ ହୁଏ।

ମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ - ଭାଗଵତମୁଖ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ ନାରଦୋ ହଂସଯୋର୍ଗତିମ୍ । ପ୍ରଦର୍ଶ୍ଯ ହ୍ଯମୁମାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସିଦ୍ଧଲୋକଂ ତତୋଽଗମତ୍

ମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ—ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭଗବାନ ନାରଦ, ହଂସମାନଙ୍କୁ ମାର୍ଗ ଦେଖାଇ ଓ ବିଦାୟ ଦେଇ, ପରେ ସିଦ୍ଧଲୋକକୁ ଗଲେ।

ପ୍ରାଚୀନବର୍ହୀ ରାଜର୍ଷିଃ ପ୍ରଜାସର୍ଗାଭିରକ୍ଷଣେ । ଆଦିଶ୍ଯ ପୁତ୍ରାନଗମତ୍ ତପସେ କପିଲାଶ୍ରମମ୍

ପ୍ରାଚୀନବର୍ହି ନାମକ ରାଜାଋଷି, ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି ଓ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପୁଅମାନେକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ତପସ୍ୟା ପାଇଁ କପିଳଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।

ତତ୍ରୈକାଗ୍ରମନା ଧୀରୋ ଗୋଵିନ୍ଦ ଚରଣାମ୍ବୁଜମ୍ । ଵିମୁକ୍ତସଙ୍‌ଗୋଽନୁଭଜନ୍ ଭକ୍ତ୍ଯା ତତ୍ସାମ୍ଯତାମଗାତ୍

ସେଠାରେ, ଏକାଗ୍ର ମନେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟରେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କର ପଦପଦ୍ମକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ପୂଜା କଲେ; ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କ ସମାନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।

ଏତଦଧ୍ଯାତ୍ମପାରୋକ୍ଷ୍ଯଂ ଗୀତଂ ଦେଵର୍ଷିଣାନଘ । ଯଃ ଶ୍ରାଵଯେତ୍ ଯଃ ଶ୍ରୃଣୁଯାତ୍ ସ ଲିଙ୍‌ଗେନ ଵିମୁଚ୍ଯତେ

ହେ ପାପହୀନ, ଏହି ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟର ଉପଦେଶ ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୀତିତ; ଯିଏ ଏହାକୁ ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ସମସ୍ତ ପାଶରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ।

ଏତନ୍ମୁକୁନ୍ଦଯଶସା ଭୁଵନଂ ପୁନାନଂ ଦେଵର୍ଷିଵର୍ଯମୁଖନିଃସୃତମାତ୍ମଶୌଚମ୍ । ଯଃ କୀର୍ତ୍ଯମାନମଧିଗଚ୍ଛତି ପାରମେଷ୍ଠ୍ଯଂ ନାସ୍ମିନ୍ ଭଵେ ଭ୍ରମତି ମୁକ୍ତସମସ୍ତବନ୍ଧଃ

ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ଏହି ପବିତ୍ର କୀର୍ତ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବର୍ଷିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଝରିଛି, ଏହା ଆତ୍ମାର ପବିତ୍ରତାକୁ ଦର୍ଶାଏ; ଯିଏ ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣେ, ସେ ପରମ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରି, ସମସ୍ତ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଏହି ଜନ୍ମରେ ଆଉ ଭ୍ରମଣ କରେନାହିଁ।