ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

( ମାଲିନୀ ) ଭଵଭଯମପହନ୍ତୁଂ ଜ୍ଞାନଵିଜ୍ଞାନସାରଂ ନିଗମକୃଦ୍ ଉପଜହ୍ରେ ଭୃଙ୍ଗଵଦ୍ ଵେଦସାରମ୍ । ଅମୃତମୁଦଧିତଶ୍ଚା ପାଯଯଦ୍ ଭୃତ୍ଯଵର୍ଗାନ୍ ପୁରୁଷଂ ଋଷଭମାଦ୍ଯଂ କୃଷ୍ଣସଂଜ୍ଞଂ ନତୋଽସ୍ମି

ମୁଁ ସେ ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେଉଛି, ଯିଏ ମଧୁମକ୍ଷିକା ପରି ବେଦର ସାର ନେଇ, ଜ୍ଞାନ ଓ ବୋଧର ଅମୃତ ନିଜ ପରିଚାରକମାନେ ପାଇଁ ପାନ କରାଇ ଏହି ସଂସାର ଭୟ ଦୂର କରନ୍ତି।

ହରିର୍ଦେହଭୃତାମାତ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରକୃତିରୀଶ୍ଵରଃ । ତତ୍ପାଦମୂଲଂ ଶରଣଂ ଯତଃ କ୍ଷେମୋ ନୃଣାମିହ

ହରି ସମସ୍ତ ଦେହଧାରୀଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକୃତିର ନାଥ; ତାଙ୍କର ପାଦ ଶରଣ ହେଉଛି, ଯାହାଠାରୁ ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକମାନେ ନିରାପତ୍ତି ପାଆନ୍ତି।

ସ ଵୈ ପ୍ରିଯତମଶ୍ଚାତ୍ମା ଯତୋ ନ ଭଯମଣ୍ଵପି । ଇତି ଵେଦ ସ ଵୈ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଯୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ସ ଗୁରୁର୍ହରିଃ

ସେଉଁଠି ଏକମାତ୍ର ପ୍ରିୟ ଆତ୍ମା, ଯାଠାରୁ କିଛିମାତ୍ର ଭୟ ନାହିଁ; ଏହି କଥା ଯିଏ ଜାଣେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତ ପଣ୍ଡିତ, ଏବଂ ଏମିତି ପଣ୍ଡିତ ହେଉଛନ୍ତି ଗୁରୁ ହରି।

ନାରଦ ଉଵାଚ - ପ୍ରଶ୍ନ ଏଵଂ ହି ସଞ୍ଛିନ୍ନୋ ଭଵତଃ ପୁରୁଷର୍ଷଭ । ଅତ୍ର ମେ ଵଦତୋ ଗୁହ୍ଯଂ ନିଶାମଯ ସୁନିଶ୍ଚିତମ୍

ନାରଦ କହିଲେ — ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ ଏପରି ଉତ୍ତର ମିଳିଲା; ଏବେ ମୁଁ ଯାହା କହୁଛି, ଏହି ଗୁପ୍ତ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ କଥାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣ।

କ୍ଷୁଦ୍ରଂ ଚରଂ ସୁମନସାଂ ଶରଣେ ମିଥିତ୍ଵା ରକ୍ତଂ ଷଡଙ୍‌ଘ୍ରିଗଣସାମସୁ ଲୁବ୍ଧକର୍ଣମ୍ । ଅଗ୍ରେ ଵୃକାନ୍ ଅସୁତୃପୋଽଵିଗଣଯ୍ଯ ଯାନ୍ତଂ ପୃଷ୍ଠେ ମୃଗଂ ମୃଗଯ ଲୁବ୍ଧକବାଣଭିନ୍ନମ୍

ଏକ ଛୋଟ ଚରିବା ଜନ୍ତୁ, ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବର ନାରୀମାନେ ଥିବା ଆଶ୍ରମକୁ ଶରଣ ନେଇ, ଷଡଘ୍ରୀ ମାନେ ଗାଉଥିବା ମଧୁର ଗୀତରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ତାହାର ଶବ୍ଦ ପାଇଁ ଲୋଭୀ କାନ ଦେଇ, ସାମ୍ନାରେ ଅତୃପ୍ତ ନିରନ୍ତର ଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବଘମାନେ ଥିବାକୁ ଅନଦେଖା କରି ଆଗକୁ ବଢ଼େ; ପଛରେ ଏକ ମୃଗ, ଶିକାରୀର ବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ, ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ।

ସ ତ୍ଵଂ ଵିଚକ୍ଷ୍ଯ ମୃଗଚେଷ୍ଟିତମାତ୍ମନୋଽନ୍ତଃ ଚିତ୍ତଂ ନିଯଚ୍ଛ ହୃଦି କର୍ଣଧୁନୀଂ ଚ ଚିତ୍ତେ । ଜହ୍ଯଙ୍‌ଗନାଶ୍ରମମସତ୍ ତମଯୂଥଗାଥଂ ପ୍ରୀଣୀହି ହଂସଶରଣଂ ଵିରମ କ୍ରମେଣ

ତେଣୁ, ତୁମେ ମୃଗର ଚଳନ ଦେଖି, ନିଜ ମନକୁ ହୃଦୟରେ ରଖ, ଯେପରି ରଥଚାଳକ ରଶି ଧରିଥାଏ। ମହିଳାମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ସଙ୍ଗ ଛାଡ଼, ହଂସ ଶରଣକୁ ଗ୍ରହଣ କର, ଏବଂ ଦୀରେ ଦୀରେ ନିବୃତ୍ତି ଆଣ।

ରାଜୋଵାଚ - (ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍) ଶ୍ରୁତମନ୍ଵୀକ୍ଷିତଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଭଗଵାନ୍ ଯଦଭାଷତ । ନୈତଜ୍ଜାନନ୍ତି ଉପାଧ୍ଯାଯାଃ କିଂ ନ ବ୍ରୂଯୁର୍ଵିଦୁର୍ଯଦି

ରାଜା କହିଲେ — ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଭଗବାନ୍ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିଛି। ଯଦି ଉପାଧ୍ୟାୟମାନେ ଏହି କଥା ଜାଣନ୍ତି, ତେବେ କାହିଁକି ସେମାନେ ଏହା କହନ୍ତିନାହିଁ?

ସଂଶଯୋଽତ୍ର ତୁ ମେ ଵିପ୍ର ସଞ୍ଛିନ୍ନସ୍ତତ୍କୃତୋ ମହାନ୍ । ଋଷଯୋଽପି ହି ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଯତ୍ର ନେନ୍ଦ୍ରିଯଵୃତ୍ତଯଃ

ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମ କଥାରେ ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହେଲା। ଯେଉଁଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ପହଁଚିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେଠି ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।

କର୍ମାଣ୍ଯାରଭତେ ଯେନ ପୁମାନିହ ଵିହାଯ ତମ୍ । ଅମୁତ୍ରାନ୍ଯେନ ଦେହେନ ଜୁଷ୍ଟାନି ସ ଯଦଶ୍ନୁତେ

ଏଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହି ଦେହ ଛାଡ଼ି, ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ସେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।

ଇତି ଵେଦଵିଦାଂ ଵାଦଃ ଶ୍ରୂଯତେ ତତ୍ର ତତ୍ର ହ । କର୍ମ ଯତ୍କ୍ରିଯତେ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପରୋକ୍ଷଂ ନ ପ୍ରକାଶତେ

ଏହି କଥା ବେଦ ଜାଣିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏଠାରେ ସେଠାରେ ଶୁଣାଯାଏ — କର୍ମ ଯେଉଁଠି କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଗୁପ୍ତ ରହିଥାଏ, ସ୍ପଷ୍ଟ ନୁହେଁ।

ନାରଦ ଉଵାଚ - ଯେନୈଵାରଭତେ କର୍ମ ତେନୈଵାମୁତ୍ର ତତ୍ପୁମାନ୍ । ଭୁଙ୍‌କ୍ତେ ହି ଅଵ୍ଯଵଧାନେନ ଲିଙ୍‌ଗେନ ମନସା ସ୍ଵଯମ୍

ନାରଦ କହିଲେ — ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ କରେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜନ୍ମ ପରେ ତାହାର ଫଳ ଅବିରତ ଭାବେ ମନ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ କରେ।

ଶଯାନଂ ଇମଂ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଶ୍ଵସନ୍ତଂ ପୁରୁଷୋ ଯଥା । କର୍ମାତ୍ମନ୍ଯାହିତଂ ଭୁଙ୍‌କ୍ତେ ତାଦୃଶେନେତରେଣ ଵା

ଯେପରି ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଶୁଅଥିବା ଓ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିବା ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦେହ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରେ।

ମମୈତେ ମନସା ଯଦ୍ଯଦ୍ ଅସୌ ଅହଂ ଇତି ବ୍ରୁଵନ୍ । ଗୃହ୍ଣୀଯାତ୍ ତତ୍ପୁମାନ୍ ରାଦ୍ଧଂ କର୍ମ ଯେନ ପୁନର୍ଭଵଃ

ଏହି ପୁରୁଷ ମନରେ 'ମୁଁ ଏହି' ବୋଲି ଯାହାକୁ ଧାରଣ କରେ, ସେ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ଫଳ ପାଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ପୁନଃଜନ୍ମ ହୁଏ।

ଯଥାନୁମୀଯତେ ଚିତ୍ତଂ ଉଭଯୈରିନ୍ଦ୍ରିଯେହିତୈଃ । ଏଵଂ ପ୍ରାଗ୍ଦେହଜଂ କର୍ମ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିଭିଃ

ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଚିତ୍ତକୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ସେପରି ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର କର୍ମ ମନର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରାଯାଏ।

ନାନୁଭୂତଂ କ୍ଵ ଚାନେନ ଦେହେନାଦୃଷ୍ଟମଶ୍ରୁତମ୍ । କଦାଚିଦ୍ ଉପଲଭ୍ଯେତ ଯଦ୍ ରୂପଂ ଯାଦୃଗାତ୍ମନି

ଏହି ଦେହ ଦ୍ୱାରା କେବେ ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଅନୁଭବ କରିବା ହୋଇନାହିଁ; ତଥାପି, କେତେବେଳେ ଏହି ରୂପଟି ନିଜ ମନରେ ଅନୁଭବ ହେବା ସମ୍ଭବ।

ତେନାସ୍ଯ ତାଦୃଶଂ ରାଜନ୍ ଲିଙ୍‌ଗିନୋ ଦେହସମ୍ଭଵମ୍ । ଶ୍ରଦ୍ଧତ୍ସ୍ଵାନନୁଭୂତୋଽର୍ଥୋ ନ ମନଃ ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହତି

ଏହିପରି, ରାଜା, ଦେହଧାରୀ ଜୀବ ଏପରି ରୂପକୁ ଦେହରୁ ପାଇଥାଏ; ଯାହାକୁ ନିଜେ ଅନୁଭବ କରିନାହିଁ, ଏହାକୁ ମନେ ବୁଝିପାରିବା ନୁହେଁ।

ମନ ଏଵ ମନୁଷ୍ଯସ୍ଯ ପୂର୍ଵରୂପାଣି ଶଂସତି । ଭଵିଷ୍ଯତଶ୍ଚ ଭଦ୍ରଂ ତେ ତଥୈଵ ନ ଭଵିଷ୍ଯତଃ

ମନେ ଏକାକି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମର ରୂପ, ଭବିଷ୍ୟତର ଓ ଯେଉଁଠି ହେବ ନାହିଁ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜଣାଇଥାଏ। ତୁମେ ଶୁଭ ହେଉ।

ଅଦୃଷ୍ଟମଶ୍ରୁତଂ ଚାତ୍ର କ୍ଵଚିତ୍ ମନସି ଦୃଶ୍ଯତେ । ଯଥା ତଥାନୁମନ୍ତଵ୍ଯଂ ଦେଶକାଲକ୍ରିଯାଶ୍ରଯମ୍

ଏଠି କେବେ କେବେ ଯାହା ଦେଖିନାହିଁ କିମ୍ବା ଶୁଣିନାହିଁ, ତାହା ମନରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଦେଶ, କାଳ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁମାନ କରିବା ଉଚିତ।

ସର୍ଵେ କ୍ରମାନୁରୋଧେନ ମନସୀନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରାଃ । ଆଯାନ୍ତି ବହୁଶୋ ଯାନ୍ତି ସର୍ଵେ ସମନସୋ ଜନାଃ

ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଜିନିଷକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ଆସେ ଓ ଯାଏ; ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଏହି ଅନୁଭବ ସାଧାରଣ।

ସତ୍ତ୍ଵୈକନିଷ୍ଠେ ମନସି ଭଗଵତ୍ପାର୍ଶ୍ଵଵର୍ତିନି । ତମଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମସୀଵେଦଂ ଉପରଜ୍ଯାଵଭାସତେ

ଯେତେବେଳେ ମନ ସତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଗ୍ର ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ସମୀପରେ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଛାୟା ପରି ଅପସାରି ଯାଏ ଓ ସବୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇଯାଏ।

ନାହଂ ମମେତି ଭାଵୋଽଯଂ ପୁରୁଷେ ଵ୍ଯଵଧୀଯତେ । ଯାଵଦ୍ବୁଦ୍ଧିମନୋଽକ୍ଷାର୍ଥ ଗୁଣଵ୍ଯୂହୋ ହ୍ଯନାଦିମାନ୍

'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବ ମନୁଷ୍ୟରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୁଦ୍ଧି, ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଗୁଣମାନ୍ୟର ଆରମ୍ଭ ନଥିବା ବ୍ୟବସ୍ଥା ରହିଛି।

ସୁପ୍ତିମୂର୍ଚ୍ଛୋପତାପେଷୁ ପ୍ରାଣାଯନଵିଘାତତଃ । ନେହତେଽହମିତି ଜ୍ଞାନଂ ମୃତ୍ଯୁପ୍ରଜ୍ଵାରଯୋରପି

ନିଦ୍ରା, ଅଚେତନ ଓ ଦୁଃଖରେ, ଶ୍ୱାସ ବିଘ୍ନ ହେଲେ, 'ମୁଁ ଅଛି' ଭାବ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏନାହିଁ—ମୃତ୍ୟୁର ତୀବ୍ରତାରେ ମଧ୍ୟ।

ଗର୍ଭେ ବାଲ୍ଯେଽପ୍ଯପୌଷ୍କଲ୍ଯାଦ୍ ଏକାଦଶଵିଧଂ ତଦା । ଲିଙ୍‌ଗଂ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଯୂନଃ କୁହ୍ଵାଂ ଚନ୍ଦ୍ରମସୋ ଯଥା

ଗର୍ଭରେ ଓ ଶିଶୁବୟସରେ, ଅପକ୍ୱତାରୁ, ଏକାଦଶ ପ୍ରକାର ଲିଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଯେପରି ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଲୁଚିଯାଏ।

ଅର୍ଥେ ହି ଅଵିଦ୍ଯମାନେଽପି ସଂସୃତିର୍ନ ନିଵର୍ତତେ । ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେଽନର୍ଥାଗମୋ ଯଥା

ବସ୍ତୁ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ରୁକିଯାଏନାହିଁ; ଯେପରି ଜଣେ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅବାସ୍ତବ ଜିନିଷ ଭାବିଲେ, ଦୁଃଖ ଆସେ।

ଏଵଂ ପଞ୍ଚଵିଧଂ ଲିଙ୍‌ଗଂ ତ୍ରିଵୃତ୍ଷୋଡଶ ଵିସ୍ତୃତମ୍ । ଏଷ ଚେତନଯା ଯୁକ୍ତୋ ଜୀଵ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ

ଏହିପରି, ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଲିଙ୍ଗ ତିନି ଓ ଷୋଳ ଭାଗରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ, ଏହାକୁ 'ଜୀବ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅନେନ ପୁରୁଷୋ ଦେହାନ୍ ଉପାଦତ୍ତେ ଵିମୁଞ୍ଚତି । ହର୍ଷଂ ଶୋକଂ ଭଯଂ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ଚାନେନ ଵିନ୍ଦତି

ଏହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଦେହ ଧାରଣ କରେ ଓ ଛାଡ଼େ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ହିଁ ସେ ଆନନ୍ଦ, ଦୁଃଖ, ଭୟ, ବେଦନା ଓ ସୁଖ ଅନୁଭବ କରେ।

ଯଥା ତୃଣଜଲୂକେଯଂ ନାପଯାତ୍ଯପଯାତି ଚ । ନ ତ୍ଯଜେନ୍ମ୍ରିଯମାଣୋଽପି ପ୍ରାଗ୍ଦେହାଭିମତିଂ ଜନଃ

ଯେପରି ଘାସ ଓ ପାଣିରେ ଲାଗିଥିବା ଜଳୁକ ନ ଯାଏ, ନ ରହିଯାଏ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ଦେହର ଭାବକୁ ଛାଡ଼ିପାରେନାହିଁ।

ଅଦୃଷ୍ଟଂ ଦୃଷ୍ଟଵନ୍ନଙ୍‌କ୍ଷେଦ୍ଭୂତଂ ସ୍ଵପ୍ନଵଦନ୍ଯଥା । ଭୂତଂ ଭଵଦ୍ଭଵିଷ୍ଯଚ୍ଚ ସୁପ୍ତଂ ସର୍ଵରହୋରହଃ

ଯାହା ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ତାହା ଦେଖାଯାଇଥିବା ପରି ନଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅଛି; ଯାହା ହୋଇଛି, ହେଉଛି ଓ ହେବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସବୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି।