ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ଦ୍ଯୋତନଂ ପଚନଂ ପାନଂ ଅଦନଂ ହିମମର୍ଦନମ୍ । ତେଜସୋ ଵୃତ୍ତଯସ୍ତ୍ଵେତାଃ ଶୋଷଣଂ କ୍ଷୁତ୍ତୃଡେଵ ଚ

ଆଲୋକ ଦେବା, ରନ୍ଧା, ଉତ୍ତାପ ଦେବା, ପୋଡ଼ିବା, ଶୀତ ଦୂର କରିବା, ଶୁଷ୍କ କରିବା, ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଦେବା—ଏହାମାନେ ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ।

ରୂପମାତ୍ରାଦ୍ ଵିକୁର୍ଵାଣାତ୍ ତେଜସୋ ଦୈଵଚୋଦିତାତ୍ । ରସମାତ୍ରଂ ଅଭୂତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ଅମ୍ଭୋ ଜିହ୍ଵା ରସଗ୍ରହଃ

ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ ବଦଳି ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଜଳ ଓ ରସ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ଜିଭ ହେଲା।

କଷାଯୋ ମଧୁରସ୍ତିକ୍ତଃ କଟ୍ଵମ୍ଲ ଇତି ନୈକଧା । ଭୌତିକାନାଂ ଵିକାରେଣ ରସ ଏକୋ ଵିଭିଦ୍ଯତେ

କଷାୟ, ମଧୁର, ତିତ୍ତ, ଝାଳ, ଖଟା—ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ରସ ଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ଭାଗ ହୁଏ।

କ୍ଲେଦନଂ ପିଣ୍ଡନଂ ତୃପ୍ତିଃ ପ୍ରାଣନାପ୍ଯାଯନୋନ୍ଦନମ୍ । ତାପାପନୋଦୋ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଂ ଅମ୍ଭସୋ ଵୃତ୍ତଯସ୍ତ୍ଵିମାଃ

ଭିଜେଇବା, ଗଢ଼ିବା, ତୃପ୍ତି ଦେବା, ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା, ପୋଷଣ, ଆନନ୍ଦ ଦେବା, ତାପ ଶମନ କରିବା ଓ ପ୍ରଚୁରତା—ଏହିମାନେ ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ।

ରସମାତ୍ରାଦ୍ ଵିକୁର୍ଵାଣାତ୍ ଅମ୍ଭସୋ ଦୈଵଚୋଦିତାତ୍ । ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ଅଭୂତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ପୃଥ୍ଵୀ ଘ୍ରାଣସ୍ତୁ ଗନ୍ଧଗଃ

ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ ବଦଳି ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ନାକ ହେଲା।

କରମ୍ଭପୂତିସୌରଭ୍ଯ ଶାନ୍ତୋଗ୍ରାମ୍ଲାଦିଭିଃ ପୃଥକ୍ । ଦ୍ରଵ୍ଯାଵଯଵଵୈଷମ୍ଯାଦ୍ ଗନ୍ଧ ଏକୋ ଵିଭିଦ୍ଯତେ

ଦ୍ରବ୍ୟର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗନ୍ଧ ମାଟି ଗନ୍ଧ, ପଚା, ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ, ତୀବ୍ର, ଖଟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଭାଵନଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନଂ ଧାରଣଂ ସଦ୍ଵିଶେଷଣମ୍ । ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋଦ୍ଭେଦଃ ପୃଥିଵୀଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍

ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ଭାବେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ ଭାବେ, ଧାରଣ କରିବା ଓ ସତ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଭାବେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଗୁଣ ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବେ—ଏହିମାନେ ପୃଥିବୀର ଲକ୍ଷଣ।

ନଭୋଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଵାଯୋର୍ଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତତ୍ସ୍ପର୍ଶନଂ ଵିଦୁଃ

ଯାହାର ଉପରେ ଆକାଶର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଶ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ; ଯାହାର ଉପରେ ବାୟୁର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କୁହନ୍ତି।

ତେଜୋଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତଚ୍ଚକ୍ଷୁରୁଚ୍ଯତେ । ଅମ୍ଭୋଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତଦ୍ରସନଂ ଵିଦୁଃ । ଭୂମେର୍ଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ସ ଘ୍ରାଣ ଉଚ୍ଯତେ

ଯାହାର ଉପରେ ଅଗ୍ନିର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ; ଯାହାର ଉପରେ ଜଳର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ରସନା କୁହନ୍ତି; ଯାହାର ଉପରେ ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଘ୍ରାଣ କୁହାଯାଏ।

ପରସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ ଧର୍ମୋ ହି, ଅପରସ୍ମିନ୍ ସମନ୍ଵଯାତ୍ । ଅତୋ ଵିଶେଷୋ ଭାଵାନାଂ ଭୂମାଵେଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ

ଏକ ଜିନିଷରେ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟଟିରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ସେମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା; ଏହିପରି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ପୃଥିବୀରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଏତାନ୍ଯସଂହତ୍ଯ ଯଦା ମହଦାଦୀନି ସପ୍ତ ଵୈ । କାଲକର୍ମଗୁଣୋପେତୋ ଜଗଦାଦିରୁପାଵିଶତ୍

ଏହି ସପ୍ତଟି—ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି—ଏକାଠି ହୋଇ, କାଳ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣ ସହିତ, ବିଶ୍ୱର ଆଦି ରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ତତସ୍ତେନାନୁଵିଦ୍ଧେଭ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତେଭ୍ଯୋଽଣ୍ଡଂ ଅଚେତନମ୍ । ଉତ୍ଥିତଂ ପୁରୁଷୋ ଯସ୍ମାତ୍ ଉଦତିଷ୍ଠଦସୌ ଵିରାଟ୍

ଏମିତି ଏହିମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଅଚେତନ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହାରୁ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଓ ସେ ଭାବରେ ବିରାଟ୍ ରୂପେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲେ।

ଏତଦଣ୍ଡଂ ଵିଶେଷାଖ୍ଯଂ କ୍ରମଵୃଦ୍ଧୈର୍ଦଶୋତ୍ତରୈଃ । ତୋଯାଦିଭିଃ ପରିଵୃତଂ ପ୍ରଧାନେନାଵୃତୈର୍ବହିଃ । ଯତ୍ର ଲୋକଵିତାନୋଽଯଂ ରୂପଂ ଭଗଵତୋ ହରେଃ

ଏହି ବିଶେଷ ଅଣ୍ଡଟି, ଦଶଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ—ଜଳ ଆଦି—ପରିବୃତ, ବାହାରୁ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଯେଉଁଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ରହିଛି, ଏହା ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କର ରୂପ।

ହିରଣ୍ମଯାଦ୍ ଅଣ୍ଡକୋଶାଦ୍ ଉତ୍ଥାଯ ସଲିଲେଶଯାତ୍ । ତମାଵିଶ୍ଯ ମହାଦେଵୋ ବହୁଧା ନିର୍ବିଭେଦ ଖମ୍

ସୁନା ଅଣ୍ଡ ମଣ୍ଡ ଭିତରୁ ଉଠି, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା, ସେ ମହାଦେବ ଏହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ବହୁପ୍ରକାରେ ଆକାଶକୁ ଭାଗ କଲେ।

ନିରଭିଦ୍ଯତାସ୍ଯ ପ୍ରଥମଂ ମୁଖଂ ଵାଣୀ ତତୋଽଭଵତ୍ । ଵାଣ୍ଯା ଵହ୍ନିରଥୋ ନାସେ ପ୍ରାଣୋଽତୋ ଘ୍ରାଣ ଏତଯୋଃ

ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଖ ଖୋଲିଲା, ସେଠାରୁ ବାକ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାକ୍ ଠାରୁ ଅଗ୍ନି, ତାପରେ ନାସା, ନାସା ଠାରୁ ପ୍ରାଣ, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଘ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଘ୍ରାଣାତ୍ ଵାଯୁରଭିଦ୍ଯେତାଂ ଅକ୍ଷିଣୀ ଚକ୍ଷୁରେତଯୋଃ । ତସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯୋ ନ୍ଯଭିଦ୍ଯେତାଂ କର୍ଣୌ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତତୋ ଦିଶଃ

ଘ୍ରାଣ ଠାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଆଖି, ଆଖିଠାରୁ ଦୃଷ୍ଟି; ତାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ତାପରେ କାନ, କାନଠାରୁ ଶ୍ରବଣ; ଏବଂ ଏଠାରୁ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ନିର୍ବିଭେଦ ଵିରାଜସ୍ତ୍ଵଗ୍ ରୋମଶ୍ମଶ୍ର୍ଵାଦଯସ୍ତତଃ । ତତ ଓଷଧଯଶ୍ଚାସନ୍ ଶିଶ୍ନଂ ନିର୍ବିଭିଦେ ତତଃ

ବିରାଟ୍ ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଭାଗ କଲେ, ସେଠାରୁ କେଶ, ଲୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ହେଲେ, ଏବଂ ତାପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ରେତସ୍ତସ୍ମାଦାପ ଆସନ୍ ନିରଭିଦ୍ଯତ ଵୈ ଗୁଦମ୍ । ଗୁଦାଦପାନୋଽପାନାଚ୍ଚ ମୃତ୍ଯୁର୍ଲୋକଭଯଙ୍କରଃ

ବୀର୍ୟରୁ ପାଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତା'ପରେ ଗୁଦ ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଗଲା। ଗୁଦରୁ ଅପାନ ବାହାରିଲା, ଏବଂ ଏହି ଅପାନରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ହସ୍ତୌ ଚ ନିରଭିଦ୍ଯେତାଂ ବଲଂ ତାଭ୍ଯାଂ ତତଃ ସ୍ଵରାଟ୍ । ପାଦୌ ଚ ନିରଭିଦ୍ଯେତାଂ ଗତିସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ତତୋ ହରିଃ

ତା'ପରେ ହାତ ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଗଲା; ଏହି ହାତ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହି ଶକ୍ତିରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ହେଲେ। ପାଦ ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଗଲା; ଏହି ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଚଳାଚଳ ଆସିଲା, ଏହି ଚଳାଚଳରୁ ହରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

ନାଡ୍ଯୋଽସ୍ଯ ନିରଭିଦ୍ଯନ୍ତ ତାଭ୍ଯୋ ଲୋହିତମାଭୃତମ୍ । ନଦ୍ଯସ୍ତତଃ ସମଭଵନ୍ ଉଦରଂ ନିରଭିଦ୍ଯତ

ତାଙ୍କର ଶିରାଗୁଡ଼ିକ ଖୋଲିଗଲା, ସେଠାରୁ ରକ୍ତ ଭରିଗଲା। ଏହିପରେ ନଦୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ଏବଂ ପେଟ ଖୋଲିଗଲା।

କ୍ଷୁତ୍ପିପାସେ ତତଃ ସ୍ଯାତାଂ ସମୁଦ୍ରସ୍ତ୍ଵେତଯୋରଭୂତ୍ । ଅଥାସ୍ଯ ହୃଦଯଂ ଭିନ୍ନଂ ହୃଦଯାନ୍ମନ ଉତ୍ଥିତମ୍

ତା'ପରେ ଭୋକ ଓ ତିଆସ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା; ସମୁଦ୍ର ଏହାମାନଙ୍କର ଆଧାର ହେଲା। ପରେ ତାଙ୍କର ହୃଦୟ ଭାଗିଗଲା, ଏହି ହୃଦୟରୁ ମନ ଉପଜିଲା।

ମନସଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜାତୋ ବୁଦ୍ଧିର୍ବୁଦ୍ଧେର୍ଗିରାଂ ପତିଃ । ଅହଙ୍କାରସ୍ତତୋ ରୁଦ୍ରଃ ଚିତ୍ତଂ ଚୈତ୍ଯସ୍ତତୋଽଭଵତ୍

ମନରୁ ଚନ୍ଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ବୁଦ୍ଧିରୁ ବାଣୀର ନାଥ ଉପଜିଲେ। ଅହଂକାରରୁ ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ; ଚିତ୍ତରୁ ଅନ୍ତର୍ଯାମୀ ଉପଜିଲେ।

ଏତେ ହି ଅଭ୍ଯୁତ୍ଥିତା ଦେଵା ନୈଵାସ୍ଯୋତ୍ଥାପନେଽଶକନ୍ । ପୁନରାଵିଵିଶୁଃ ଖାନି ତମୁତ୍ଥାପଯିତୁଂ କ୍ରମାତ୍

ଏହି ଦେବତାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ପୁଣି ପୁଣି ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ପାଳାକ୍ରମେ ତାଙ୍କୁ ଜଗାଇବା ପାଇଁ।

ଵହ୍ନିର୍ଵାଚା ମୁଖଂ ଭେଜେ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍ । ଘ୍ରାଣେନ ନାସିକେ ଵାଯୁଃ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍

ଅଗ୍ନି ବାଣୀ ଭାବରେ ମୁଁହରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ବାୟୁ ଘ୍ରାଣ ଭାବରେ ନାକରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ।

ଅକ୍ଷିଣୀ ଚକ୍ଷୁଷାଦିତ୍ଯୋ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରେଣ କର୍ଣୌ ଚ ଦିଶୋ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି ଭାବରେ ଆଖିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଦିଗମାନେ ଶ୍ରବଣ ଭାବରେ କାନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ।

ତ୍ଵଚଂ ରୋମଭିରୋଷଧ୍ଯୋ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍ । ରେତସା ଶିଶ୍ନମାପସ୍ତୁ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍

ଔଷଧି ଲୋମ ସହିତ ଚର୍ମରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ପାଣି ବୀର୍ୟ ସହିତ ଲିଙ୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ।

ଗୁଦଂ ମୃତ୍ଯୁରପାନେନ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍ । ହସ୍ତାଵିନ୍ଦ୍ରୋ ବଲେନୈଵ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍

ମୃତ୍ୟୁ ଅପାନ ସହିତ ଗୁଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ର ଶକ୍ତି ସହିତ ହାତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ।

ଵିଷ୍ଣୁର୍ଗତ୍ଯୈଵ ଚରଣୌ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍ । ନାଡୀର୍ନଦ୍ଯୋ ଲୋହିତେନ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍

ବିଷ୍ଣୁ ଗତି ସହିତ ପାଦରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ନଦୀମାନେ ରକ୍ତ ସହିତ ଶିରାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ।

କ୍ଷୁତ୍ତୃଡ୍ଭ୍ଯାଂ ଉଦରଂ ସିନ୍ଧୁଃ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍ । ହୃଦଯଂ ମନସା ଚନ୍ଦ୍ରୋ ନୋଦତିଷ୍ଠତ୍ ତଦା ଵିରାଟ୍

ଭୋକ ଓ ତିଆସ ସହିତ ସମୁଦ୍ର ପେଟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ। ମନ ସହିତ ଚନ୍ଦ୍ର ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ବିରାଟ ଉଠିଲେ ନାହିଁ।