ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ଭକ୍ତିଂ ଲବ୍ଧଵତଃ ସାଧୋଃ କିମନ୍ଯଦ୍ ଅଵଶିଷ୍ଯତେ । ମଯ୍ଯନନ୍ତଗୁଣେ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯାନନ୍ଦାନୁଭଵାତ୍ମନି

ଯିଏ ସାଧୁ ଭକ୍ତି ଲାଭ କରିଛି, ସେ ପାଇଁ ଆଉ କଣ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ? ଯେତେବେଳେ ସେ ଅନନ୍ତ ଗୁଣର ମୋରେ, ଆନନ୍ଦ ଓ ବ୍ରହ୍ମସ୍ୱରୂପ ମଧ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ।

ଯଥୋପଶ୍ରଯମାଣସ୍ଯ ଭଗଵନ୍ତଂ ଵିଭାଵସୁମ୍ । ଶୀତଂ ଭଯଂ ତମୋଽପ୍ଯେତି ସାଧୂନ୍ ସଂସେଵତସ୍ତଥା

ଯେପରି ଜଣେ ଅଗ୍ନି ସମୀପକୁ ଯାଇଲେ ତାଙ୍କର ଶୀତ, ଭୟ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ, ସେପରି ସାଧୁଙ୍କ ସଂଗ କଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ।

ନିମଜ୍ଜ୍ଯୋନ୍ମଜ୍ଜତାଂ ଘୋରେ ଭଵାବ୍ଧୌ ପରମାଯନମ୍ । ସନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଵିଦଃ ଶାନ୍ତା ନୌର୍ଦୃଢେଵାପ୍ସୁ ମଜ୍ଜତାମ୍

ଏହି ଭୟଙ୍କର ସଂସାର ସମୁଦ୍ରରେ ଡୁବୁଥିବା ଓ ଉଠୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ, ସାଧୁ, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଶାନ୍ତ, ସେମାନେ ଏକ ଦୃଢ଼ ନୌକା ପରି।

ଅନ୍ନଂ ହି ପ୍ରାଣିନାଂ ପ୍ରାଣ ଆର୍ତାନାଂ ଶରଣଂ ତ୍ଵହମ୍ । ଧର୍ମୋ ଵିତ୍ତଂ ନୃଣାଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ସନ୍ତୋଽର୍ଵାଗ୍ ବିଭ୍ଯତୋଽରଣମ୍

ଖାଦ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ପ୍ରାଣ; ମୁଁ ଦୁଃଖିତମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ; ଧର୍ମ ମଣିଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପରଲୋକର ଧନ; ଏହି ଲୋକରେ ଭୟଭୀତମାନେ ପାଇଁ ସାଧୁମାନେ ଆଶ୍ରୟ।

ସନ୍ତୋ ଦିଶନ୍ତି ଚକ୍ଷୂଂଷି ବହିରର୍କଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ଦେଵତା ବାନ୍ଧଵାଃ ସନ୍ତଃ ସନ୍ତ ଆତ୍ମାହମେଵ ଚ

ସାଧୁମାନେ ବାହାରେ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇଥାନ୍ତି; ଦେବତା, ବନ୍ଧୁବନ୍ଧବ, ସାଧୁମାନେ ଓ ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସାଧୁ।

ଵୈତସେନସ୍ତତୋଽପ୍ଯେଵମ୍ ଉର୍ଵଶ୍ଯା ଲୋକନିସ୍ପୃହଃ । ମୁକ୍ତସଙ୍ଗୋ ମହୀମେତମ୍ ଆତ୍ମାରାମଶ୍ଚଚାର ହ

ଏଭଳି ଭାବେ ବୈତସେନ, ଉର୍ବଶୀ ପରେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଅଲଗା, ମୋହ ଛାଡ଼ି, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଆତ୍ମାନନ୍ଦରେ ବିହାର କଲେ।

ମୃଦୁତ୍ଵଂ କଠିନତ୍ଵଂ ଚ ଶୈତ୍ଯମୁଷ୍ଣତ୍ଵମେଵ ଚ । ଏତତ୍ସ୍ପର୍ଶସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶତ୍ଵଂ ତନ୍ମାତ୍ରତ୍ଵଂ ନଭସ୍ଵତଃ

ମୃଦୁତା ଓ କଠିନତା, ଶୀତଳତା ଓ ଉଷ୍ଣତା—ଏହି ସବୁ ଛୁଅଁବାର ଗୁଣ, ଯାହା ବାୟୁର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ।

ଚାଲନଂ ଵ୍ଯୂହନଂ ପ୍ରାପ୍ତିଃ ନେତୃତ୍ଵଂ ଦ୍ରଵ୍ଯଶବ୍ଦଯୋଃ । ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଆତ୍ମତ୍ଵଂ ଵାଯୋଃ କର୍ମାଭିଲକ୍ଷଣମ୍

ଚଳନ, ଏକଠା କରିବା, ପ୍ରାପ୍ତି, ବସ୍ତୁ ଓ ଶବ୍ଦରେ ନେତୃତ୍ୱ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସ୍ୱରୂପ—ଏହା ବାୟୁର କାର୍ଯ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ।

ଵାଯୋଶ୍ଚ ସ୍ପର୍ଶତନ୍ମାତ୍ରାଦ୍ ରୂପଂ ଦୈଵେରିତାଦଭୂତ୍ । ସମୁତ୍ଥିତଂ ତତସ୍ତେଜଃ ଚକ୍ଷୂ ରୂପୋପଲମ୍ଭନମ୍

ବାୟୁର ସ୍ପର୍ଶ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ତେଜ ଜନ୍ମ ନେଲା, ଚକ୍ଷୁ ରୂପ ଦେଖିବାର ଉପାୟ ହେଲା।

ଦ୍ରଵ୍ଯାକୃତିତ୍ଵଂ ଗୁଣତା ଵ୍ଯକ୍ତିସଂସ୍ଥାତ୍ଵମେଵ ଚ । ତେଜସ୍ତ୍ଵଂ ତେଜସଃ ସାଧ୍ଵି ରୂପମାତ୍ରସ୍ଯ ଵୃତ୍ତଯଃ

ବସ୍ତୁ ଭାବ, ଗୁଣ ଭାବ ଓ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବ—ଏହିମାନେ ଅଗ୍ନିର ଶୁଦ୍ଧ ରୂପର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ, ହେ ସାଧ୍ବୀ।

ଦ୍ଯୋତନଂ ପଚନଂ ପାନଂ ଅଦନଂ ହିମମର୍ଦନମ୍ । ତେଜସୋ ଵୃତ୍ତଯସ୍ତ୍ଵେତାଃ ଶୋଷଣଂ କ୍ଷୁତ୍ତୃଡେଵ ଚ

ଆଲୋକ ଦେବା, ରନ୍ଧା, ଉତ୍ତାପ ଦେବା, ପୋଡ଼ିବା, ଶୀତ ଦୂର କରିବା, ଶୁଷ୍କ କରିବା, ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ଦେବା—ଏହାମାନେ ଅଗ୍ନିର କାର୍ଯ୍ୟ।

ରୂପମାତ୍ରାଦ୍ ଵିକୁର୍ଵାଣାତ୍ ତେଜସୋ ଦୈଵଚୋଦିତାତ୍ । ରସମାତ୍ରଂ ଅଭୂତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ଅମ୍ଭୋ ଜିହ୍ଵା ରସଗ୍ରହଃ

ଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ ବଦଳି ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରୁ ଜଳ ଓ ରସ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ଜିଭ ହେଲା।

କଷାଯୋ ମଧୁରସ୍ତିକ୍ତଃ କଟ୍ଵମ୍ଲ ଇତି ନୈକଧା । ଭୌତିକାନାଂ ଵିକାରେଣ ରସ ଏକୋ ଵିଭିଦ୍ଯତେ

କଷାୟ, ମଧୁର, ତିତ୍ତ, ଝାଳ, ଖଟା—ଏମିତି ବିଭିନ୍ନ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ରସ ଭୌତିକ ଦ୍ରବ୍ୟର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରରେ ଭାଗ ହୁଏ।

କ୍ଲେଦନଂ ପିଣ୍ଡନଂ ତୃପ୍ତିଃ ପ୍ରାଣନାପ୍ଯାଯନୋନ୍ଦନମ୍ । ତାପାପନୋଦୋ ଭୂଯସ୍ତ୍ଵଂ ଅମ୍ଭସୋ ଵୃତ୍ତଯସ୍ତ୍ଵିମାଃ

ଭିଜେଇବା, ଗଢ଼ିବା, ତୃପ୍ତି ଦେବା, ପ୍ରାଣ ରକ୍ଷା, ପୋଷଣ, ଆନନ୍ଦ ଦେବା, ତାପ ଶମନ କରିବା ଓ ପ୍ରଚୁରତା—ଏହିମାନେ ଜଳର କାର୍ଯ୍ୟ।

ରସମାତ୍ରାଦ୍ ଵିକୁର୍ଵାଣାତ୍ ଅମ୍ଭସୋ ଦୈଵଚୋଦିତାତ୍ । ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ଅଭୂତ୍ ତସ୍ମାତ୍ ପୃଥ୍ଵୀ ଘ୍ରାଣସ୍ତୁ ଗନ୍ଧଗଃ

ଶୁଦ୍ଧ ରସ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ ବଦଳି ଶୁଦ୍ଧ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ସେଠାରୁ ପୃଥିବୀ ଓ ଗନ୍ଧ ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ନାକ ହେଲା।

କରମ୍ଭପୂତିସୌରଭ୍ଯ ଶାନ୍ତୋଗ୍ରାମ୍ଲାଦିଭିଃ ପୃଥକ୍ । ଦ୍ରଵ୍ଯାଵଯଵଵୈଷମ୍ଯାଦ୍ ଗନ୍ଧ ଏକୋ ଵିଭିଦ୍ଯତେ

ଦ୍ରବ୍ୟର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଗନ୍ଧ ମାଟି ଗନ୍ଧ, ପଚା, ସୁଗନ୍ଧ, ମୃଦୁ, ତୀବ୍ର, ଖଟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଭାଵନଂ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନଂ ଧାରଣଂ ସଦ୍ଵିଶେଷଣମ୍ । ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋଦ୍ଭେଦଃ ପୃଥିଵୀଵୃତ୍ତିଲକ୍ଷଣମ୍

ସୃଷ୍ଟିର ଆଧାର ଭାବେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ବାସସ୍ଥଳୀ ଭାବେ, ଧାରଣ କରିବା ଓ ସତ୍ୟ ଭିନ୍ନତା ଭାବେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଗୁଣ ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବେ—ଏହିମାନେ ପୃଥିବୀର ଲକ୍ଷଣ।

ନଭୋଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତଚ୍ଛ୍ରୋତ୍ରମୁଚ୍ଯତେ । ଵାଯୋର୍ଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତତ୍ସ୍ପର୍ଶନଂ ଵିଦୁଃ

ଯାହାର ଉପରେ ଆକାଶର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଶ୍ରବଣ କୁହାଯାଏ; ଯାହାର ଉପରେ ବାୟୁର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କୁହନ୍ତି।

ତେଜୋଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତଚ୍ଚକ୍ଷୁରୁଚ୍ଯତେ । ଅମ୍ଭୋଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ତଦ୍ରସନଂ ଵିଦୁଃ । ଭୂମେର୍ଗୁଣଵିଶେଷୋଽର୍ଥୋ ଯସ୍ଯ ସ ଘ୍ରାଣ ଉଚ୍ଯତେ

ଯାହାର ଉପରେ ଅଗ୍ନିର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଦୃଷ୍ଟି କୁହାଯାଏ; ଯାହାର ଉପରେ ଜଳର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ରସନା କୁହନ୍ତି; ଯାହାର ଉପରେ ପୃଥିବୀର ବିଶେଷ ଗୁଣ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ତାହାକୁ ଘ୍ରାଣ କୁହାଯାଏ।

ପରସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯତେ ଧର୍ମୋ ହି, ଅପରସ୍ମିନ୍ ସମନ୍ଵଯାତ୍ । ଅତୋ ଵିଶେଷୋ ଭାଵାନାଂ ଭୂମାଵେଵୋପଲକ୍ଷ୍ଯତେ

ଏକ ଜିନିଷରେ ଯେଉଁ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, ଅନ୍ୟଟିରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଏହା ସେମାନଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା; ଏହିପରି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ପୃଥିବୀରେ ଦେଖାଯାଏ।

ଏତାନ୍ଯସଂହତ୍ଯ ଯଦା ମହଦାଦୀନି ସପ୍ତ ଵୈ । କାଲକର୍ମଗୁଣୋପେତୋ ଜଗଦାଦିରୁପାଵିଶତ୍

ଏହି ସପ୍ତଟି—ମହତ୍ତତ୍ତ୍ୱ ଆଦି—ଏକାଠି ହୋଇ, କାଳ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣ ସହିତ, ବିଶ୍ୱର ଆଦି ରୂପକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ତତସ୍ତେନାନୁଵିଦ୍ଧେଭ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତେଭ୍ଯୋଽଣ୍ଡଂ ଅଚେତନମ୍ । ଉତ୍ଥିତଂ ପୁରୁଷୋ ଯସ୍ମାତ୍ ଉଦତିଷ୍ଠଦସୌ ଵିରାଟ୍

ଏମିତି ଏହିମାନେ ଏକାଠି ହୋଇ, ଅଚେତନ ଅଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଏହାରୁ ପୁରୁଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଓ ସେ ଭାବରେ ବିରାଟ୍ ରୂପେ ଉଦ୍ଭାସିତ ହେଲେ।

ଏତଦଣ୍ଡଂ ଵିଶେଷାଖ୍ଯଂ କ୍ରମଵୃଦ୍ଧୈର୍ଦଶୋତ୍ତରୈଃ । ତୋଯାଦିଭିଃ ପରିଵୃତଂ ପ୍ରଧାନେନାଵୃତୈର୍ବହିଃ । ଯତ୍ର ଲୋକଵିତାନୋଽଯଂ ରୂପଂ ଭଗଵତୋ ହରେଃ

ଏହି ବିଶେଷ ଅଣ୍ଡଟି, ଦଶଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ—ଜଳ ଆଦି—ପରିବୃତ, ବାହାରୁ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଯେଉଁଠି ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ରହିଛି, ଏହା ଭଗବାନ୍ ହରିଙ୍କର ରୂପ।

ହିରଣ୍ମଯାଦ୍ ଅଣ୍ଡକୋଶାଦ୍ ଉତ୍ଥାଯ ସଲିଲେଶଯାତ୍ । ତମାଵିଶ୍ଯ ମହାଦେଵୋ ବହୁଧା ନିର୍ବିଭେଦ ଖମ୍

ସୁନା ଅଣ୍ଡ ମଣ୍ଡ ଭିତରୁ ଉଠି, ଜଳ ଉପରେ ଶୟନ କରୁଥିବା, ସେ ମହାଦେବ ଏହାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ବହୁପ୍ରକାରେ ଆକାଶକୁ ଭାଗ କଲେ।

ନିରଭିଦ୍ଯତାସ୍ଯ ପ୍ରଥମଂ ମୁଖଂ ଵାଣୀ ତତୋଽଭଵତ୍ । ଵାଣ୍ଯା ଵହ୍ନିରଥୋ ନାସେ ପ୍ରାଣୋଽତୋ ଘ୍ରାଣ ଏତଯୋଃ

ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଖ ଖୋଲିଲା, ସେଠାରୁ ବାକ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ବାକ୍ ଠାରୁ ଅଗ୍ନି, ତାପରେ ନାସା, ନାସା ଠାରୁ ପ୍ରାଣ, ଏବଂ ଏହାଠାରୁ ଘ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଘ୍ରାଣାତ୍ ଵାଯୁରଭିଦ୍ଯେତାଂ ଅକ୍ଷିଣୀ ଚକ୍ଷୁରେତଯୋଃ । ତସ୍ମାତ୍ସୂର୍ଯୋ ନ୍ଯଭିଦ୍ଯେତାଂ କର୍ଣୌ ଶ୍ରୋତ୍ରଂ ତତୋ ଦିଶଃ

ଘ୍ରାଣ ଠାରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଆଖି, ଆଖିଠାରୁ ଦୃଷ୍ଟି; ତାଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ତାପରେ କାନ, କାନଠାରୁ ଶ୍ରବଣ; ଏବଂ ଏଠାରୁ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ନିର୍ବିଭେଦ ଵିରାଜସ୍ତ୍ଵଗ୍ ରୋମଶ୍ମଶ୍ର୍ଵାଦଯସ୍ତତଃ । ତତ ଓଷଧଯଶ୍ଚାସନ୍ ଶିଶ୍ନଂ ନିର୍ବିଭିଦେ ତତଃ

ବିରାଟ୍ ତାଙ୍କର ଚର୍ମ ଭାଗ କଲେ, ସେଠାରୁ କେଶ, ଲୋମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତାପରେ ଉଦ୍ଭିଦ ହେଲେ, ଏବଂ ତାପରେ ଜନନେନ୍ଦ୍ରିୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ରେତସ୍ତସ୍ମାଦାପ ଆସନ୍ ନିରଭିଦ୍ଯତ ଵୈ ଗୁଦମ୍ । ଗୁଦାଦପାନୋଽପାନାଚ୍ଚ ମୃତ୍ଯୁର୍ଲୋକଭଯଙ୍କରଃ

ବୀର୍ୟରୁ ପାଣି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ତା'ପରେ ଗୁଦ ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଗଲା। ଗୁଦରୁ ଅପାନ ବାହାରିଲା, ଏବଂ ଏହି ଅପାନରୁ ମୃତ୍ୟୁ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭୟ ଦେଇଥାଏ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ହସ୍ତୌ ଚ ନିରଭିଦ୍ଯେତାଂ ବଲଂ ତାଭ୍ଯାଂ ତତଃ ସ୍ଵରାଟ୍ । ପାଦୌ ଚ ନିରଭିଦ୍ଯେତାଂ ଗତିସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ତତୋ ହରିଃ

ତା'ପରେ ହାତ ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଗଲା; ଏହି ହାତ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଏହି ଶକ୍ତିରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ହେଲେ। ପାଦ ଗଠିତ ହେଲା ଏବଂ ଖୋଲିଗଲା; ଏହି ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଚଳାଚଳ ଆସିଲା, ଏହି ଚଳାଚଳରୁ ହରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।