ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ସୁଖଦୁଃଖପ୍ରଦୋ ନାନ୍ଯଃ ପୁରୁଷସ୍ଯାତ୍ମଵିଭ୍ରମଃ। ମିତ୍ରୋଦାସୀନରିପଵଃ ସଂସାରସ୍ତମସଃ କୃତଃ

ଲୋକଙ୍କ ସୁଖଦୁଃଖର କାରଣ ଆତ୍ମା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ; ବନ୍ଧୁ, ଉଦାସୀନ ଓ ଶତ୍ରୁ—ଏସବୁ ସଂସାର ଅଜ୍ଞାନର ଉତ୍ପାଦ।

ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵାତ୍ମନା ତାତ ନିଗୃହାଣ ମନୋ ଧିଯା। ମଯ୍ଯାଵେଶିତଯା ଯୁକ୍ତ ଏତାଵାନ୍ଯୋଗସଙ୍ଗ୍ରହଃ

ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ମନୋବଳ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର; ମୋ ଉପରେ ଚିନ୍ତା ଧାରଣ କରିବା ଏହିଏ ଯୋଗର ସାର।

ଯ ଏତାଂ ଭିକ୍ଷୁଣା ଗୀତାଂ ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠାଂ ସମାହିତଃ। ଧାରଯଞ୍ଛ୍ରାଵଯଞ୍ଛୃଣ୍ଵନ୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୈର୍ନୈଵାଭିଭୂଯତେ

ଯେଉଁମାନେ ଏହି ଭିକ୍ଷୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗାୟିତ ଏହି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଗୀତକୁ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଶୁଣନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଣାନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ କେବେ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ।

ଇଂଦ୍ରମଖଭଙ୍ଗ - ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ - ( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ଭଗଵାନପି ତତ୍ରୈଵ ବଲଦେଵେନ ସଂଯୁତଃ । ଅପଶ୍ଯତ୍ ନିଵସନ୍ ଗୋପାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରଯାଗକୃତୋଦ୍ଯମାନ୍

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ — ଭଗବାନ ବଳରାମଙ୍କ ସହିତ ସେଠାରେ ବସିଥିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ଗୋପମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଛନ୍ତି।

ତଦଭିଜ୍ଞୋଽପି ଭଗଵାନ୍ ସର୍ଵାତ୍ମା ସର୍ଵଦର୍ଶନଃ । ପ୍ରଶ୍ରଯାଵନତୋଽପୃଚ୍ଛତ୍ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ନନ୍ଦପୁରୋଗମାନ୍

ସବୁକିଛି ଜାଣିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା ଓ ସବୁ ଦେଖୁଥିବା ଭଗବାନ, ବଡ଼ମାନେ ଓ ନନ୍ଦଙ୍କ ଆଗୁଆ ହୋଇଥିବା ବୃଦ୍ଧମାନେ ନିକଟକୁ ନମ୍ରତା ସହିତ ଗଲେ ଓ ପଚାରିଲେ।

କଥ୍ଯତାଂ ମେ ପିତଃ କୋଽଯଂ ସମ୍ଭ୍ରମୋ ଵ ଉପାଗତଃ । କିଂ ଫଲଂ କସ୍ଯ ଚୋଦ୍ଦେଶଃ କେନ ଵା ସାଧ୍ଯତେ ମଖଃ

ପିତା, ଏହି ଯେଉଁ ଉତ୍ତେଜନା ହୋଇଛି, ଏହା କାହିଁକି? କାହା ପାଇଁ, କିଏ କରୁଛି, ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ — ମୋତେ କହନ୍ତୁ।

ଏତଦ୍ବ୍ରୂହି ମହାନ୍ କାମୋ ମହ୍ଯଂ ଶୁଶ୍ରୂଷଵେ ପିତଃ । ନ ହି ଗୋପ୍ଯଂ ହି ସାଧୂନାଂ କୃତ୍ଯଂ ସର୍ଵାତ୍ମନାମିହ

ପିତା, ମୁଁ ଏହା ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଭାବେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସେମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଲୁଚାନ୍ତି ନାହିଁ।

ଅସ୍ତ୍ଯସ୍ଵ-ପରଦୃଷ୍ଟୀନାଂ ଅମିତ୍ରୋଦାସ୍ତଵିଦ୍ଵିଷାମ୍ । ଉଦାସୀନୋଽରିଵଦ୍ ଵର୍ଜ୍ଯ ଆତ୍ମଵତ୍ ସୁହୃଦୁଚ୍ଯତେ

ଯିଏ ମିତ୍ର, ଉଦାସୀନ ଓ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖେ, ଦ୍ୱେଷ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ସେଇ ନିଜର ନିଜ ଭଳି ସୁହୃଦ୍‌ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ଜ୍ଞାତ୍ଵାଜ୍ଞାତ୍ଵା ଚ କର୍ମାଣି ଜନୋଽଯମନୁତିଷ୍ଠତି । ଵିଦୁଷଃ କର୍ମସିଦ୍ଧିଃ ସ୍ଯାତ୍ ତଥା ନାଵିଦୁଷୋ ଭଵେତ୍

ଲୋକେ ଜାଣି କିମ୍ବା ଅଜାଣି କାମ କରନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ତାହା ହୁଏ ନାହିଁ।

ତତ୍ର ତାଵତ୍ କ୍ରିଯାଯୋଗୋ ଭଵତାଂ କିଂ ଵିଚାରିତଃ । ଅଥ ଵା ଲୌକିକସ୍ତନ୍ମେ ପୃଚ୍ଛତଃ ସାଧୁ ଭଣ୍ଯତାମ୍

ତେଣୁ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କଣ ଭାବିଛନ୍ତି? କିମ୍ବା ଏହା କେବଳ ପୁରୁଣା ପଦ୍ଧତି? ମୁଁ ପଚାରୁଛି, ଭଲଭାବେ କହନ୍ତୁ।

ଶ୍ରୀନନ୍ଦ ଉଵାଚ - ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ ଇନ୍ଦ୍ରୋ ମେଘାସ୍ତସ୍ଯାତ୍ମମୂର୍ତଯଃ । ତେଽଭିଵର୍ଷନ୍ତି ଭୂତାନାଂ ପ୍ରୀଣନଂ ଜୀଵନଂ ପଯଃ

ଶ୍ରୀନନ୍ଦ କହିଲେ — ପର୍ଜନ୍ୟ ଦେବତା ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି, ମେଘମାନେ ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପ। ସେମାନେ ଜଳ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଖୁସି ଓ ଜୀବନ ଦେଇଥାଏ।

ତଂ ତାତ ଵଯମନ୍ଯେ ଚ ଵାର୍ମୁଚାଂ ପତିମୀଶ୍ଵରମ୍ । ଦ୍ରଵ୍ଯୈସ୍ତଦ୍ ରେତସା ସିଦ୍ଧୈଃ ଯଜନ୍ତେ କ୍ରତୁଭିର୍ନରାଃ

ତୁମେ ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଏହି ବର୍ଷା ଦେବତାଙ୍କୁ ଉପଚାର ଓ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରି ପୂଜା କରୁଛୁ।

ତଚ୍ଛେଷେଣୋପଜୀଵନ୍ତି ତ୍ରିଵର୍ଗଫଲହେତଵେ । ପୁଂସାଂ ପୁରୁଷକାରାଣାଂ ପର୍ଜନ୍ଯଃ ଫଲଭାଵନଃ

ଏହାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପ୍ରୟାସର ଫଳ ଦେବାରେ ପର୍ଜନ୍ୟ ଦେବତା କାରଣ।

ଯ ଏନଂ ଵିସୃଜେତ୍ ଧର୍ମଂ ପରମ୍ପର୍ଯାଗତଂ ନରଃ । କାମାଲ୍ଲୋଭାତ୍ ଭଯାଦ୍ ଦ୍ଵେଷାତ୍ ସ ଵୈ ନାପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍

ଯିଏ ଏହି ପାରମ୍ପରିକ ଧର୍ମକୁ ଅଭିଲାଷା, ଲୋଭ, ଭୟ କିମ୍ବା ଦ୍ୱେଷରେ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେ କେବେ ଭଲ ଫଳ ପାଏ ନାହିଁ।

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ - ଵଚୋ ନିଶମ୍ଯ ନନ୍ଦସ୍ଯ ତଥାନ୍ଯେଷାଂ ଵ୍ରଜୌକସାମ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରାଯ ମନ୍ଯୁଂ ଜନଯନ୍ ପିତରଂ ପ୍ରାହ କେଶଵଃ

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ — ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କେଶବ ଇନ୍ଦ୍ର ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ - କର୍ମଣା ଜାଯତେ ଜନ୍ତୁଃ କର୍ମଣୈଵ ଵିଲୀଯତେ । ସୁଖଂ ଦୁଃଖଂ ଭଯଂ କ୍ଷେମଂ କର୍ମଣୈଵାଭିପଦ୍ଯତେ

ଶ୍ରୀଭଗବାନ କହିଲେ — ପ୍ରାଣୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ। ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ନିରାପତ୍ତା — ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।

ଅସ୍ତି ଚେଦୀଶ୍ଵରଃ କଶ୍ଚିତ୍ ଫଲରୂପ୍ଯନ୍ଯକର୍ମଣାମ୍ । କର୍ତାରଂ ଭଜତେ ସୋଽପି ନ ହ୍ଯକର୍ତୁଃ ପ୍ରଭୁର୍ହି ସଃ

ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦେବାକୁ ଏକ ଦେବତା ଅଛନ୍ତି, ସେ ମଧ୍ୟ କର୍ତ୍ତା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି; କାରଣ, ଯିଏ କିଛି କରେ ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ସେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।

କିମିନ୍ଦ୍ରେଣେହ ଭୂତାନାଂ ସ୍ଵସ୍ଵକର୍ମାନୁଵର୍ତିନାମ୍ । ଅନୀଶେନାନ୍ଯଥା କର୍ତୁଂ ସ୍ଵଭାଵଵିହିତଂ ନୃଣାମ୍

ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦରକାର କଣ? ସେ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବଦଳାଇପାରିବେ ନାହିଁ।

ସ୍ଵଭାଵତନ୍ତ୍ରୋ ହି ଜନଃ ସ୍ଵଭାଵମନୁଵର୍ତତେ । ସ୍ଵଭାଵସ୍ଥମିଦଂ ସର୍ଵଂ ସଦେଵାସୁରମାନୁଷମ୍

ଲୋକେ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାନ୍ତି, ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ — ଦେବତା, ଦାନବ ଓ ମନୁଷ୍ୟ — ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଅଟୁଟ ରହିଛନ୍ତି।

ଦେହାନୁଚ୍ଚାଵଚାଞ୍ଜନ୍ତୁଃ ପ୍ରାପ୍ଯୋତ୍ ସୃଜତି କର୍ମଣା । ଶତ୍ରୁର୍ମିତ୍ରମୁଦାସୀନଃ କର୍ମୈଵ ଗୁରୁରୀଶ୍ଵରଃ

ପ୍ରାଣୀ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦେହ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଯାଏ। ମିତ୍ର, ଶତ୍ରୁ କିମ୍ବା ଉଦାସୀନ — କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ଗୁରୁ ଓ ଇଶ୍ୱର।

ତସ୍ମାତ୍ ସଂପୂଜଯେତ୍କର୍ମ ସ୍ଵଭାଵସ୍ଥଃ ସ୍ଵକର୍ମକୃତ୍ । ଅନ୍ଜସା ଯେନ ଵର୍ତେତ ତଦେଵାସ୍ଯ ହି ଦୈଵତମ୍

ତେଣୁ, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ ନିଜ କାମ କରି, ଜେଉଁ କାମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଚାଲେ, ସେହି କାମକୁ ଉପାସନା ବୋଲି ମନିବା ଉଚିତ୍। ଏହି କାମ ହିଁ ତାଙ୍କର ଦେବତା।

ଆଜୀଵ୍ଯୈକତରଂ ଭାଵଂ ଯସ୍ତ୍ଵନ୍ଯମୁପଜୀଵତି । ନ ତସ୍ମାଦ୍ ଵିନ୍ଦତେ କ୍ଷେମଂ ଜାରାନ୍ନାର୍ଯସତୀ ଯଥା

ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବିକା ଚାଲିବାର ସୁଯୋଗ ଅଛି, ସେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟଠାରୁ ଜୀବିକା ଚାଲାଏ, ସେ କେବେ ଭଲ ପାଏନି; ଯେପରି ଅସତୀ ଜଣେ ଜାର ପାଖରୁ ସୁଖ ନାହିଁ ପାଏ।

ଵର୍ତେତ ବ୍ରହ୍ମଣା ଵିପ୍ରୋ ରାଜନ୍ଯୋ ରକ୍ଷଯା ଭୁଵଃ । ଵୈଶ୍ଯସ୍ତୁ ଵାର୍ତଯା ଜୀଵେତ୍ ଶୂଦ୍ରସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜସେଵଯା

ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ ଚାଲାଏ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭୂମିକୁ ରକ୍ଷା କରି ଜୀବିକା କରେ, ବୈଶ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ କରି ଜୀବନ ଚାଲାଏ, ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କ ସେବା କରି ଜୀବନ ଚାଲାଏ।

କୃଷିଵାଣିଜ୍ଯଗୋରକ୍ଷା କୁସୀଦଂ ତୂର୍ଯମୁଚ୍ଯତେ । ଵାର୍ତା ଚତୁର୍ଵିଧା ତତ୍ର ଵଯଂ ଗୋଵୃତ୍ତଯୋଽନିଶମ୍

ଚାଷ, ବ୍ୟବସାୟ, ଗାଈ ରଖିବା, ଋଣ ଦେଇବା ଓ ବାଦ୍ୟବାଦନ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବିକା ଅଛି। ଏଠାରେ ଆମେ ସଦା ଗାଈ ରଖିବା କାମରେ ଲାଗି ରହୁଛୁ।

ସତ୍ତ୍ଵଂ ରଜସ୍ତମ ଇତି ସ୍ଥିତ୍ଯୁତ୍ପତ୍ତ୍ଯନ୍ତହେତଵଃ । ରଜସୋତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵିଶ୍ଵଂ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଵିଵିଧଂ ଜଗତ୍

ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ, ତମ—ଏହି ତିନିଟି ଗୁଣ ରଖିବା, ସୃଷ୍ଟି ଓ ନାଶର କାରଣ। ରଜ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜଗତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ରଜସା ଚୋଦିତା ମେଘା ଵର୍ଷନ୍ତ୍ଯମ୍ବୂନି ସର୍ଵତଃ । ପ୍ରଜାସ୍ତୈରେଵ ସିଧ୍ଯନ୍ତି ମହେନ୍ଦ୍ରଃ କିଂ କରିଷ୍ଯତି

ରଜ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ମେଘମାନେ ସମସ୍ତଠାରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି। ଏହି ପାଣି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି; ଏହିଥିରେ ଇନ୍ଦ୍ର କଣ କରିପାରିବେ?

ନ ନଃ ପୁରୋଜନପଦା ନ ଗ୍ରାମା ନ ଗୃହା ଵଯମ୍ । ନିତ୍ଯଂ ଵନୌକସସ୍ତାତ ଵନଶୈଲନିଵାସିନଃ ତସ୍ମାଦ୍ଗଵାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଅଦ୍ରେଶ୍ଚାରଭ୍ଯତାଂ ମଖଃ । ଯ ଇଂଦ୍ରଯାଗସଂଭାରାଃ ତୈରଯଂ ସାଧ୍ଯତାଂ ମଖଃ

ଆମର କୌଣସି ସହର, ଗ୍ରାମ କିମ୍ବା ଘର ନାହିଁ; ଆମେ ସଦା ଜଙ୍ଗଲ ଓ ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଛୁ। ତେଣୁ ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ପାହାଡ଼ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କର; ଇନ୍ଦ୍ର ପାଇଁ ଯେଉଁ ସାମଗ୍ରୀ ତିଆରି ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟବହାର କର।

ପଚ୍ଯନ୍ତାଂ ଵିଵିଧାଃ ପାକାଃ ସୂପାନ୍ତାଃ ପାଯସାଦଯଃ । ସଂଯାଵାପୂପଶଷ୍କୁଲ୍ଯଃ ସର୍ଵଦୋହଶ୍ଚ ଗୃହ୍ଯତାମ୍

ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ପକାଅ, ତାଳ, ଖିର, ଦାଲି, ଆଉ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମିଠା ଓ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ପକାଯାଇଥିବା ପିଠାପଣା, ଚିନି ଓ ମାଂଡ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଖାଦ୍ୟ ସଂଗ୍ରହ କର।

ହୂଯନ୍ତାମଗ୍ନଯଃ ସମ୍ଯଗ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ବ୍ରହ୍ମଵାଦିଭିଃ । ଅନ୍ନଂ ବହୁଗୁଣଂ ତେଭ୍ଯୋ ଦେଯଂ ଵୋ ଧେନୁଦକ୍ଷିଣାଃ

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯେଉଁମାନେ ବେଦ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଠିକ୍‌ଭାବେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରନ୍ତୁ। ସେମାନେ ପାଇଁ ଅଧିକ ଓ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଦିଅ, ଗାଈ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣା ଭାବେ ଦିଅ।