ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ପଶ୍ଯତୈତାନ୍ ମହାଭାଗାନ୍ ପରାର୍ଥୈକାନ୍ତଜୀଵିତାନ୍ । ଵାତଵର୍ଷାତପହିମାନ୍ ସହନ୍ତୋ ଵାରଯନ୍ତି ନଃ

ଏହି ମହାନ୍ ପ୍ରାଣମାନେକୁ ଦେଖ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇଛନ୍ତି। ବାତାସ, ବର୍ଷା, ତାପ, ଶୀତ ସହି, ସେମାନେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।

ଅହୋ ଏଷାଂ ଵରଂ ଜନ୍ମ ସର୍ଵ ପ୍ରାଣ୍ଯୁପଜୀଵନମ୍ । ସୁଜନସ୍ଯେଵ ଯେଷାଂ ଵୈ ଵିମୁଖା ଯାନ୍ତି ନାର୍ଥିନଃ

ଆହା, ଏମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ କେତେ ଧନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଭଳି, ତାଙ୍କଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି ନାହିଁ।

ପତ୍ରପୁଷ୍ପଫଲଚ୍ଛାଯା ମୂଲଵଲ୍କଲଦାରୁଭିଃ । ଗନ୍ଧନିର୍ଯାସଭସ୍ମାସ୍ଥି ତୋକ୍ମୈଃ କାମାନ୍ ଵିତନ୍ଵତେ

ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଫଳ, ଛାୟା, ମୂଳ, ଛାଲ, କାଠ, ସୁଗନ୍ଧି ଗୁମ୍ର, ରସ, ଛାର ଓ ଅସ୍ଥି ଦ୍ୱାରା ଗଛମାନେ ଲୋକଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।

ଏତାଵତ୍ ଜନ୍ମସାଫଲ୍ଯଂ ଦେହିନାମିହ ଦେହିଷୁ । ପ୍ରାଣୈରର୍ଥୈର୍ଧିଯା ଵାଚା ଶ୍ରେଯ ଏଵାଚରେତ୍ ସଦା

ଏଠି ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମର ସଠିକ୍ ସାର୍ଥକତା ଏହି — ଜୀବନ, ଧନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ସଦା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ।

ଇତି ପ୍ରଵାଲସ୍ତବକ ଫଲପୁଷ୍ପଦଲୋତ୍କରୈଃ । ତରୂଣାଂ ନମ୍ରଶାଖାନାଂ ମଧ୍ଯତୋ ଯମୁନାଂ ଗତଃ

ଏଭଳି ନୂଆ ଅଙ୍କୁର, ଗୁଛ, ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ନମ୍ର ଡାଳ ମଧ୍ୟରୁ ଯମୁନା ନଦୀ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ତତ୍ର ଗାଃ ପାଯଯିତ୍ଵାପଃ ସୁମୃଷ୍ଟାଃ ଶୀତଲାଃ ଶିଵାଃ । ତତୋ ନୃପ ସ୍ଵଯଂ ଗୋପାଃ କାମଂ ସ୍ଵାଦୁ ପପୁର୍ଜଲମ୍

ସେଠାରେ, ରାଜା, ଗୋମାନଙ୍କୁ ଶୁଧ୍ଧ, ଶୀତଳ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଜଳ ପିଇଅଇ ଦେଇ, ପରେ ଗୋପମାନେ ନିଜେ ଇଚ୍ଛାମତ ମିଠା ଜଳ ପିଲେ।

ତସ୍ଯା ଉପଵନେ କାମଂ ଚାରଯନ୍ତଃ ପଶୂନ୍ ନୃପ । କୃଷ୍ଣରାମୌ ଉଵୁପାଗମ୍ଯ କ୍ଷୁଧାର୍ତା ଇଦମବ୍ରଵନ୍

ତାଙ୍କ ଉପବନରେ, ରାଜା, ପଶୁମାନେ ଇଚ୍ଛାମତ ଚରିଥିଲେ, ଏବେ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ଆସି, ଭୋକା ହୋଇ, ଗୋପମାନେ ଏଭଳି କହିଲେ:

ଵିଷଯାଭିନିଵେଶେନ ନାତ୍ମାନଂ ଯତ୍ସ୍ମରେତ୍ପୁନଃ। ଜନ୍ତୋର୍ଵୈ କସ୍ଯଚିଦ୍ଧେତୋର୍ମୃତ୍ଯୁରତ୍ଯନ୍ତଵିସ୍ମୃତିଃ

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲାଗି ଥିବାରୁ, ପ୍ରାଣୀ ଆଉ ନିଜକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ; କୌଣସି କାରଣରୁ, ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯିବା।

ଜନ୍ମ ତ୍ଵାତ୍ମତଯା ପୁଂସଃ ସର୍ଵଭାଵେନ ଭୂରିଦ। ଵିଷଯସ୍ଵୀକୃତିଂ ପ୍ରାହୁର୍ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମନୋରଥଃ

ଜନ୍ମକୁ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ନିଜ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଗ୍ରହଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମନରଥ।

ସ୍ଵପ୍ନଂ ମନୋରଥଂ ଚେତ୍ଥଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ନ ସ୍ମରତ୍ଯସୌ। ତତ୍ର ପୂର୍ଵମିଵାତ୍ମାନମପୂର୍ଵଂ ଚାନୁପଶ୍ଯତି

ଯେପରି ଏକ ଆଗରୁ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମନରଥକୁ ମଣିଷ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ପରି ନୁହେଁ, ନୂଆ ପରି ଦେଖେ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଯନସୃଷ୍ଟ୍ଯେଦଂ ତ୍ରୈଵିଧ୍ଯଂ ଭାତି ଵସ୍ତୁନି। ବହିରନ୍ତର୍ଭିଦାହେତୁର୍ଜନୋଽସଜ୍ଜନକୃଦ୍ଯଥା

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାହାର ବିଷୟ ଓ ମନ — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଉପସ୍ଥିତି ପଦାର୍ଥରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଭିତର ଓ ବାହାରର ଭେଦ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯେପରି ଭଲ ଓ ଖରାପ ଲୋକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ।

ନିତ୍ଯଦା ହ୍ଯଙ୍ଗ ଭୂତାନି ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ। କାଲେନାଲକ୍ଷ୍ଯଵେଗେନ ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ତନ୍ନ ଦୃଶ୍ଯତେ

ହେ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମୟର ଅଦୃଶ୍ୟ ତ୍ୱରିତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

ଯଥାର୍ଚିଷାଂ ସ୍ରୋତସାଂ ଚ ଫଲାନାଂ ଵା ଵନସ୍ପତେଃ। ତଥୈଵ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵଯୋଽଵସ୍ଥାଦଯଃ କୃତାଃ

ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ନଦୀର ଧାରା ଓ ଗଛର ଫଳ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବୟସ୍ ଓ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ସୋଽଯଂ ଦୀପୋଽର୍ଚିଷାଂ ଯଦ୍ଵତ୍ସ୍ରୋତସାଂ ତଦିଦଂ ଜଲମ୍। ସୋଽଯଂ ପୁମାନିତି ନୃଣାଂ ମୃଷା ଗୀର୍ଧୀର୍ମୃଷାଯୁଷାମ୍

ଏହି ଦୀପକୁ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ଏହି ଜଳକୁ ଧାରା, ଏହି ଲୋକକୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହି ଭାଷା ଭ୍ରମ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ଜୀବନର ଧାରଣା।

ମା ସ୍ଵସ୍ଯ କର୍ମବୀଜେନ ଜାଯତେ ସୋଽପ୍ଯଯଂ ପୁମାନ୍। ମ୍ରିଯତେ ଵାମରୋ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଯଥାଗ୍ନିର୍ଦାରୁସଂଯୁତଃ

ଏହି ପୁରୁଷ ନିଜ କର୍ମର ବୀଜରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଛି ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଭ୍ରମ, ଯେପରି କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ଓ ନଶିଯାଏ।

ନିଷେକଗର୍ଭଜନ୍ମାନି ବାଲ୍ଯକୌମାରଯୌଵନମ୍। ଵଯୋମଧ୍ଯଂ ଜରା ମୃତ୍ଯୁରିତ୍ଯଵସ୍ଥାସ୍ତନୋର୍ନଵ

ଗର୍ଭଧାରଣ, ଗର୍ଭବିକାଶ, ଜନ୍ମ, ଶିଶୁବୟସ୍, ବାଳ୍ୟ, ଯୁବକାଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୟସ୍, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ନଉଟି ଅବସ୍ଥା ଦେହର।

ଏତା ମନୋରଥମଯୀର୍ହାନ୍ଯସ୍ଯୋଚ୍ଚାଵଚାସ୍ତନୂଃ। ଗୁଣସଙ୍ଗାଦୁପାଦତ୍ତେ କ୍ଵଚିତ୍କଶ୍ଚିଜ୍ଜହାତି ଚ

ଏହି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦେହମାନେ ମନରଥ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଗୁଣ ସଂଯୋଗରୁ ଏମାନେ ମିଳେ କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି।

ଆତ୍ମନଃ ପିତୃପୁତ୍ରାଭ୍ଯାମନୁମେଯୌ ଭଵାପ୍ଯଯୌ। ନ ଭଵାପ୍ଯଯଵସ୍ତୂନାମଭିଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵଯଲକ୍ଷଣଃ

ନିଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶକୁ ବାପା ଓ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଉତ୍ପତ୍ତି-ନାଶ ହେଉଥିବା ପଦାର୍ଥର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏହି ଦୁଇରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ।

ତରୋର୍ବୀଜଵିପାକାଭ୍ଯାଂ ଯୋ ଵିଦ୍ଵାଞ୍ଜନ୍ମସଂଯମୌ। ତରୋର୍ଵିଲକ୍ଷଣୋ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟା ତନୋଃ ପୃଥକ୍

ଯେପରି ଗଛର ବୀଜ ଓ ଫଳ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାର ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ବୁଝିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଗଛରୁ ଅଲଗା, ସେପରି ଦେହରୁ ଦୃଷ୍ଟା ଅଲଗା।

ପ୍ରକୃତେରେଵମାତ୍ମାନମଵିଵିଚ୍ଯାବୁଧଃ ପୁମାନ୍। ତତ୍ତ୍ଵେନ ସ୍ପର୍ଶସମ୍ମୂଢଃ ସଂସାରଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ

ଏଭଳି, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଆତ୍ମା ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ଭିନ୍ନ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ସଂସାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ।

ସତ୍ତ୍ଵସଙ୍ଗାଦୃଷୀନ୍ଦେଵାନ୍ରଜସାସୁରମାନୁଷାନ୍। ତମସା ଭୂତତିର୍ଯକ୍ତ୍ଵଂ ଭ୍ରାମିତୋ ଯାତି କର୍ମଭିଃ

ସତ୍ତ୍ୱର ସଙ୍ଗରେ ଦେବତା ଲାଭ ହୁଏ, ରଜସ୍ରେ ଅସୁର ଓ ମଣିଷ ହୁଏ, ତମସ୍ରେ ଭୂତ ଓ ପଶୁ ହୁଏ। କର୍ମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଇ ଏହି ସମସ୍ତ ଦେହରେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରରେ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ।

ନୃତ୍ଯତୋ ଗାଯତଃ ପଶ୍ଯନ୍ଯଥୈଵାନୁକରୋତି ତାନ୍। ଏଵଂ ବୁଦ୍ଧିଗୁଣାନ୍ପଶ୍ଯନ୍ନନୀହୋଽପ୍ଯନୁକାର୍ଯତେ

ଅନ୍ୟମାନେ ନାଚୁଥିବା ଓ ଗାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, ମଣିଷ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁକରଣ କରେ। ଏଭଳି, ମନର ଗୁଣ ଦେଖି ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ବାଧ୍ୟ ହୁଏ।

ଯଥାମ୍ଭସା ପ୍ରଚଲତା ତରଵୋଽପି ଚଲା ଇଵ। ଚକ୍ଷୁଷା ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣେନ ଦୃଶ୍ଯତେ ଭ୍ରମତୀଵ ଭୂଃ

ପାଣି ବହୁଥିବାବେଳେ ଗଛମାନେ ଚଳିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଆଉ ଚକ୍ଷୁ ଘୁରୁଥିଲେ ପୃଥିବୀ ଘୁରୁଥିବା ପରି ଲାଗେ। ଏଭଳି ଭାବରେ ଦୃଷ୍ଟି ଭ୍ରମ ହୁଏ।

ଯଥା ମନୋରଥଧିଯୋ ଵିଷଯାନୁଭଵୋ ମୃଷା। ସ୍ଵପ୍ନଦୃଷ୍ଟାଶ୍ଚ ଦାଶାର୍ହ ତଥା ସଂସାର ଆତ୍ମନଃ

ମନର କଳ୍ପନାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗର ଅନୁଭୂତି ଯେପରି ମିଥ୍ୟା, ସ୍ୱପ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଯେପରି ଅସତ୍ୟ, ଏଭଳି ଆତ୍ମା ପାଇଁ ସଂସାର ମଧ୍ୟ ଅସାର।

ଅର୍ଥେ ହ୍ଯଵିଦ୍ଯମାନେଽପି ସଂସୃତିର୍ନ ନିଵର୍ତତେ। ଧ୍ଯାଯତୋ ଵିଷଯାନସ୍ଯ ସ୍ଵପ୍ନେଽନର୍ଥାଗମୋ ଯଥା

ବସ୍ତୁ ଥିଲେ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସଂସାର ଚକ୍ର ରୁକେ ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେଠି ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଯେପରି ଜାଗ୍ରତରେ ହୁଏ।

ତସ୍ମାଦୁଦ୍ଧଵ ମା ଭୁଙ୍କ୍ଷ୍ଵ ଵିଷଯାନସଦିନ୍ଦ୍ରିଯୈଃ। ଆତ୍ମାଗ୍ରହଣନିର୍ଭାତଂ ପଶ୍ଯ ଵୈକଲ୍ପିକଂ ଭ୍ରମମ୍

ତେଣୁ, ଉଦ୍ଧବ, ଅସତ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗରେ ଲିନ ହେଉନି। ଆତ୍ମାକୁ ଧରିବା ଚେଷ୍ଟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭ୍ରମ ଦେଖ, ଏହା କେବଳ ମାୟାର ଭୁଲ।

କ୍ଷିପ୍ତୋଽଵମାନିତୋଽସଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଲବ୍ଧୋଽସୂଯିତୋଽଥ ଵା। ତାଡିତଃ ସନ୍ନିରୁଦ୍ଧୋ ଵା ଵୃତ୍ତ୍ଯା ଵା ପରିହାପିତଃ

ଯଦି କେହି ଚାଲିଦେଇଥାଏ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଉପହାସ କରନ୍ତି, ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି, ମାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ବାନ୍ଧିଦିଅନ୍ତି, କିମ୍ବା ଜୀବିକା ହରାଇଦିଅନ୍ତି—

ନିଷ୍ଠ୍ଯୁତୋ ମୂତ୍ରିତୋ ଵାଜ୍ଞୈର୍ବହୁଧୈଵଂ ପ୍ରକମ୍ପିତଃ। ଶ୍ରେଯସ୍କାମଃ କୃଚ୍ଛ୍ରଗତ ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମୁଦ୍ଧରେତ୍

ଅଜ୍ଞମାନେ ଥୁ spit କରନ୍ତି, ପିଶାବ କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଉତ୍ପୀଡିତ କରନ୍ତି— ଯିଏ ମଙ୍ଗଳ ଚାହେ, ସେ ଯେତେ ଦୁଃଖରେ ରହୁ, ନିଜ ଆତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ରୀଉଦ୍ଧଵ ଉଵାଚ। ଯଥୈଵମନୁବୁଧ୍ଯେଯଂ ଵଦ ନୋ ଵଦତାଂ ଵର

ଶ୍ରୀଉଦ୍ଧବ କହିଲେ: ଏହି କଥା କିପରି ବୁଝିପାରିବି, ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆମକୁ କୃପାକରି କହ।