ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

( ମିଶ୍ର ) ଦୃଢଂ ପ୍ରଲବ୍ଧାସ୍ତ୍ରପଯା ଚ ହାପିତାଃ ପ୍ରସ୍ତୋଭିତାଃ କ୍ରୀଡନଵଚ୍ଚ କାରିତାଃ । ଵସ୍ତ୍ରାଣି ଚୈଵାପହୃତାନ୍ଯଥାପ୍ଯମୁଂ ତା ନାଭ୍ଯସୂଯନ୍ ପ୍ରିଯସଙ୍‌ଗନିର୍ଵୃତାଃ

ଏମିତି ଦୃଢ଼ ଭାବେ ମଜା କରାଯାଇଥିଲେ, ଲଜ୍ଜାରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଥିଲେ, ଖେଳର ଭଳି ଚଳିଥିଲେ, ଏବଂ ଜମାକପଡ଼ା ନେଇ ଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ କେବେ ମନେ କ୍ଷୁଦ୍ରତା କଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ସାଙ୍ଗ ମିଳିଥିଲା।

( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ପରିଧାଯ ସ୍ଵଵାସାଂସି ପ୍ରେଷ୍ଠସଙ୍‌ଗମସଜ୍ଜିତାଃ । ଗୃହୀତଚିତ୍ତା ନୋ ଚେଲୁଃ ତସ୍ମିନ୍ ଲଜ୍ଜାଯିତେକ୍ଷଣାଃ

ନିଜ ଜମାକପଡ଼ା ପିନ୍ଧି, ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଦେଖିବା ଆଶାରେ ହୃଦୟ ଭରିଥିବା, ଲଜ୍ଜାରେ ଚକ୍ଷୁ ନମାଇ ରହିଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଯାଇଲେ ନାହିଁ।

ତାସାଂ ଵିଜ୍ଞାଯ ଭଗଵାନ୍ ସ୍ଵପାଦସ୍ପର୍ଶକାମ୍ଯଯା । ଧୃତଵ୍ରତାନାଂ ସଙ୍‌କଲ୍ପଂ ଆହ ଦାମୋଦରୋଽବଲାଃ

ତାଙ୍କର ଭଗବତ୍ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଇଚ୍ଛା ବୁଝି, ଦାମୋଦର ଭଗବାନ୍ ନିଜ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ରଖିଥିବା ଝିଅମାନେ ଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ କହିଲେ।

ସଙ୍‌କଲ୍ପୋ ଵିଦିତଃ ସାଧ୍ଵ୍ଯୋ ଭଵତୀନାଂ ମଦର୍ଚନମ୍ । ମଯାନୁମୋଦିତଃ ସୋଽସୌ ସତ୍ଯୋ ଭଵିତୁମର୍ହତି

ହେ ସାଧ୍ବୀମାନେ, ତୁମେ ମୋତେ ପୂଜିବା ଯେ ଇଚ୍ଛା କରିଛ, ସେଇ ମୁଁ ଜାଣେ। ମୁଁ ଏହାକୁ ଅନୁମୋଦନ କରେ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ପୂରଣ ହେବ।

ନ ମଯ୍ଯାଵେଶିତଧିଯାଂ କାମଃ କାମାଯ କଲ୍ପତେ । ଭର୍ଜିତା କ୍ଵଥିତା ଧାନା ପ୍ରାଯୋ ବୀଜାଯ ନେଶତେ

ଯେମାନେ ମୋ ପାଇଁ ମନ ଏକାଗ୍ର କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା କେବେ ମାତ୍ର ଭୋଗବାସନାକୁ ନେଇଯାଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଭଜା ଓ ଉବା ଧାନ ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଯାତାବଲା ଵ୍ରଜଂ ସିଦ୍ଧା ମଯେମା ରଂସ୍ଯଥା କ୍ଷପାଃ । ଯଦୁଦ୍ଦିଶ୍ଯ ଵ୍ରତମିଦଂ ଚେରୁରାର୍ଯାର୍ଚନଂ ସତୀଃ

ଏବେ ତୁମେ ବ୍ରଜକୁ ଯାଅ, ନିଜ ବ୍ରତରେ ସିଦ୍ଧି ଲାଗିଛ। ଆଗାମୀ ରାତିଗୁଡ଼ିକରେ ମୋ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବ। ଏହି ବ୍ରତ ତୁମେ ମୋ ପୂଜା ପାଇଁ କରିଥିଲ।

ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ । ଇତ୍ଯାଦିଷ୍ଟା ଭଗଵତା ଲବ୍ଧକାମାଃ କୁମାରିକାଃ । ଧ୍ଯାଯନ୍ତ୍ଯସ୍ତତ୍ ପଦାମ୍ଭୋଜଂ କୃଚ୍ଛ୍ରାତ୍ ନିର୍ଵିଵିଶୁର୍ଵ୍ରଜମ୍

ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏପରି ଭାବରେ ଭଗବାନ୍ ଆଦେଶ ଦେଲେ, ଝିଅମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ପଦପଦ୍ମରେ ଧ୍ୟାନ କରି, ଅତି କଷ୍ଟରେ ବ୍ରଜକୁ ଫେରିଗଲେ।

ଅଥ ଗୋପୈଃ ପରିଵୃତୋ ଭଗଵାନ୍ ଦେଵକୀସୁତଃ । ଵୃନ୍ଦାଵନାଦ୍ ଗତୋ ଦୂରଂ ଚାରଯନ୍ ଗାଃ ସହାଗ୍ରଜଃ

ତାପରେ ଗୋପମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ଦେବକୀପୁତ୍ର ଭଗବାନ୍, ତାଙ୍କର ଭାଇ ସହିତ ବୃନ୍ଦାବନ ଛାଡ଼ି, ଦୂରକୁ ଗୋମାନେ ଚରାଇବାକୁ ଗଲେ।

ନିଦଘାର୍କାତପେ ତିଗ୍ମେ ଛାଯାଭିଃ ସ୍ଵାଭିରାତ୍ମନଃ । ଆତପତ୍ରାଯିତାନ୍ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ଦ୍ରୁମାନାହ ଵ୍ରଜୌକସଃ

ତିବ୍ର ଗ୍ରୀଷ୍ମର ରବିର କିରଣରୁ ରକ୍ଷା ପାଇଁ, ଗଛମାନେ ନିଜ ଛାୟା ଦେଇ ଛତା ଭଳି ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ବ୍ରଜବାସୀଙ୍କୁ କହିଲେ।

ହେ ସ୍ତୋକକୃଷ୍ଣ ହେ ଅଂଶୋ ଶ୍ରୀଦାମନ୍ ସୁବଲାର୍ଜୁନ । ଵିଶାଲର୍ଷଭ ତେଜସ୍ଵିନ୍ ଦେଵପ୍ରସ୍ଥ ଵରୂଥପ

ହେ ଷ୍ଟୋକକୃଷ୍ଣ, ହେ ଅଂଶୁ, ଶ୍ରୀଦାମ, ସୁବଲ, ଅର୍ଜୁନ, ବିଶାଳ, ଋଷଭ, ତେଜସ୍ବୀ, ଦେଵପ୍ରସ୍ଥ, ବରୂଥପ!

ପଶ୍ଯତୈତାନ୍ ମହାଭାଗାନ୍ ପରାର୍ଥୈକାନ୍ତଜୀଵିତାନ୍ । ଵାତଵର୍ଷାତପହିମାନ୍ ସହନ୍ତୋ ଵାରଯନ୍ତି ନଃ

ଏହି ମହାନ୍ ପ୍ରାଣମାନେକୁ ଦେଖ, ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନ ଦେଇଛନ୍ତି। ବାତାସ, ବର୍ଷା, ତାପ, ଶୀତ ସହି, ସେମାନେ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।

ଅହୋ ଏଷାଂ ଵରଂ ଜନ୍ମ ସର୍ଵ ପ୍ରାଣ୍ଯୁପଜୀଵନମ୍ । ସୁଜନସ୍ଯେଵ ଯେଷାଂ ଵୈ ଵିମୁଖା ଯାନ୍ତି ନାର୍ଥିନଃ

ଆହା, ଏମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ କେତେ ଧନ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ଭଳି, ତାଙ୍କଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରୟ ଚାହିଁଥାନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାନ୍ତି ନାହିଁ।

ପତ୍ରପୁଷ୍ପଫଲଚ୍ଛାଯା ମୂଲଵଲ୍କଲଦାରୁଭିଃ । ଗନ୍ଧନିର୍ଯାସଭସ୍ମାସ୍ଥି ତୋକ୍ମୈଃ କାମାନ୍ ଵିତନ୍ଵତେ

ପତ୍ର, ଫୁଲ, ଫଳ, ଛାୟା, ମୂଳ, ଛାଲ, କାଠ, ସୁଗନ୍ଧି ଗୁମ୍ର, ରସ, ଛାର ଓ ଅସ୍ଥି ଦ୍ୱାରା ଗଛମାନେ ଲୋକଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି।

ଏତାଵତ୍ ଜନ୍ମସାଫଲ୍ଯଂ ଦେହିନାମିହ ଦେହିଷୁ । ପ୍ରାଣୈରର୍ଥୈର୍ଧିଯା ଵାଚା ଶ୍ରେଯ ଏଵାଚରେତ୍ ସଦା

ଏଠି ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଜନ୍ମର ସଠିକ୍ ସାର୍ଥକତା ଏହି — ଜୀବନ, ଧନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କଥା ଦ୍ୱାରା ସଦା ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭଲ କାମ କରିବା ଉଚିତ।

ଇତି ପ୍ରଵାଲସ୍ତବକ ଫଲପୁଷ୍ପଦଲୋତ୍କରୈଃ । ତରୂଣାଂ ନମ୍ରଶାଖାନାଂ ମଧ୍ଯତୋ ଯମୁନାଂ ଗତଃ

ଏଭଳି ନୂଆ ଅଙ୍କୁର, ଗୁଛ, ଫଳ, ଫୁଲ ଓ ପତ୍ରରେ ଭରିଥିବା ଗଛମାନଙ୍କ ନମ୍ର ଡାଳ ମଧ୍ୟରୁ ଯମୁନା ନଦୀ ମଧ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ତତ୍ର ଗାଃ ପାଯଯିତ୍ଵାପଃ ସୁମୃଷ୍ଟାଃ ଶୀତଲାଃ ଶିଵାଃ । ତତୋ ନୃପ ସ୍ଵଯଂ ଗୋପାଃ କାମଂ ସ୍ଵାଦୁ ପପୁର୍ଜଲମ୍

ସେଠାରେ, ରାଜା, ଗୋମାନଙ୍କୁ ଶୁଧ୍ଧ, ଶୀତଳ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ ଜଳ ପିଇଅଇ ଦେଇ, ପରେ ଗୋପମାନେ ନିଜେ ଇଚ୍ଛାମତ ମିଠା ଜଳ ପିଲେ।

ତସ୍ଯା ଉପଵନେ କାମଂ ଚାରଯନ୍ତଃ ପଶୂନ୍ ନୃପ । କୃଷ୍ଣରାମୌ ଉଵୁପାଗମ୍ଯ କ୍ଷୁଧାର୍ତା ଇଦମବ୍ରଵନ୍

ତାଙ୍କ ଉପବନରେ, ରାଜା, ପଶୁମାନେ ଇଚ୍ଛାମତ ଚରିଥିଲେ, ଏବେ କୃଷ୍ଣ ଓ ରାମ ଆସି, ଭୋକା ହୋଇ, ଗୋପମାନେ ଏଭଳି କହିଲେ:

ଵିଷଯାଭିନିଵେଶେନ ନାତ୍ମାନଂ ଯତ୍ସ୍ମରେତ୍ପୁନଃ। ଜନ୍ତୋର୍ଵୈ କସ୍ଯଚିଦ୍ଧେତୋର୍ମୃତ୍ଯୁରତ୍ଯନ୍ତଵିସ୍ମୃତିଃ

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖରେ ଲାଗି ଥିବାରୁ, ପ୍ରାଣୀ ଆଉ ନିଜକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ; କୌଣସି କାରଣରୁ, ମୃତ୍ୟୁ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୁଲିଯିବା।

ଜନ୍ମ ତ୍ଵାତ୍ମତଯା ପୁଂସଃ ସର୍ଵଭାଵେନ ଭୂରିଦ। ଵିଷଯସ୍ଵୀକୃତିଂ ପ୍ରାହୁର୍ଯଥା ସ୍ଵପ୍ନମନୋରଥଃ

ଜନ୍ମକୁ ମଣିଷ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ନିଜ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ଗ୍ରହଣ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେପରି ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମନରଥ।

ସ୍ଵପ୍ନଂ ମନୋରଥଂ ଚେତ୍ଥଂ ପ୍ରାକ୍ତନଂ ନ ସ୍ମରତ୍ଯସୌ। ତତ୍ର ପୂର୍ଵମିଵାତ୍ମାନମପୂର୍ଵଂ ଚାନୁପଶ୍ଯତି

ଯେପରି ଏକ ଆଗରୁ ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ମନରଥକୁ ମଣିଷ ସ୍ମରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ପୂର୍ବରୁ ଥିବା ପରି ନୁହେଁ, ନୂଆ ପରି ଦେଖେ।

ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଯନସୃଷ୍ଟ୍ଯେଦଂ ତ୍ରୈଵିଧ୍ଯଂ ଭାତି ଵସ୍ତୁନି। ବହିରନ୍ତର୍ଭିଦାହେତୁର୍ଜନୋଽସଜ୍ଜନକୃଦ୍ଯଥା

ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ତାହାର ବିଷୟ ଓ ମନ — ଏହି ତିନି ପ୍ରକାରର ଉପସ୍ଥିତି ପଦାର୍ଥରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ଭିତର ଓ ବାହାରର ଭେଦ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ଯେପରି ଭଲ ଓ ଖରାପ ଲୋକଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ।

ନିତ୍ଯଦା ହ୍ଯଙ୍ଗ ଭୂତାନି ଭଵନ୍ତି ନ ଭଵନ୍ତି ଚ। କାଲେନାଲକ୍ଷ୍ଯଵେଗେନ ସୂକ୍ଷ୍ମତ୍ଵାତ୍ତନ୍ନ ଦୃଶ୍ଯତେ

ହେ ପ୍ରିୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ସବୁବେଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସମୟର ଅଦୃଶ୍ୟ ତ୍ୱରିତ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

ଯଥାର୍ଚିଷାଂ ସ୍ରୋତସାଂ ଚ ଫଲାନାଂ ଵା ଵନସ୍ପତେଃ। ତଥୈଵ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଵଯୋଽଵସ୍ଥାଦଯଃ କୃତାଃ

ଯେପରି ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ନଦୀର ଧାରା ଓ ଗଛର ଫଳ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ବୟସ୍ ଓ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

ସୋଽଯଂ ଦୀପୋଽର୍ଚିଷାଂ ଯଦ୍ଵତ୍ସ୍ରୋତସାଂ ତଦିଦଂ ଜଲମ୍। ସୋଽଯଂ ପୁମାନିତି ନୃଣାଂ ମୃଷା ଗୀର୍ଧୀର୍ମୃଷାଯୁଷାମ୍

ଏହି ଦୀପକୁ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା, ଏହି ଜଳକୁ ଧାରା, ଏହି ଲୋକକୁ ପୁରୁଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହି ଭାଷା ଭ୍ରମ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଯେପରି ଦୀର୍ଘ ଜୀବନର ଧାରଣା।

ମା ସ୍ଵସ୍ଯ କର୍ମବୀଜେନ ଜାଯତେ ସୋଽପ୍ଯଯଂ ପୁମାନ୍। ମ୍ରିଯତେ ଵାମରୋ ଭ୍ରାନ୍ତ୍ଯା ଯଥାଗ୍ନିର୍ଦାରୁସଂଯୁତଃ

ଏହି ପୁରୁଷ ନିଜ କର୍ମର ବୀଜରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରୁଛି ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏହା ଭ୍ରମ, ଯେପରି କାଠରେ ଅଗ୍ନି ଦେଖାଯାଏ ଓ ନଶିଯାଏ।

ନିଷେକଗର୍ଭଜନ୍ମାନି ବାଲ୍ଯକୌମାରଯୌଵନମ୍। ଵଯୋମଧ୍ଯଂ ଜରା ମୃତ୍ଯୁରିତ୍ଯଵସ୍ଥାସ୍ତନୋର୍ନଵ

ଗର୍ଭଧାରଣ, ଗର୍ଭବିକାଶ, ଜନ୍ମ, ଶିଶୁବୟସ୍, ବାଳ୍ୟ, ଯୁବକାଳ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୟସ୍, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ନଉଟି ଅବସ୍ଥା ଦେହର।

ଏତା ମନୋରଥମଯୀର୍ହାନ୍ଯସ୍ଯୋଚ୍ଚାଵଚାସ୍ତନୂଃ। ଗୁଣସଙ୍ଗାଦୁପାଦତ୍ତେ କ୍ଵଚିତ୍କଶ୍ଚିଜ୍ଜହାତି ଚ

ଏହି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦେହମାନେ ମନରଥ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଗୁଣ ସଂଯୋଗରୁ ଏମାନେ ମିଳେ କିମ୍ବା କେବେ କେବେ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି।

ଆତ୍ମନଃ ପିତୃପୁତ୍ରାଭ୍ଯାମନୁମେଯୌ ଭଵାପ୍ଯଯୌ। ନ ଭଵାପ୍ଯଯଵସ୍ତୂନାମଭିଜ୍ଞୋ ଦ୍ଵଯଲକ୍ଷଣଃ

ନିଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ନାଶକୁ ବାପା ଓ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଉତ୍ପତ୍ତି-ନାଶ ହେଉଥିବା ପଦାର୍ଥର ସତ୍ୟ ସ୍ୱଭାବକୁ ଜାଣେ, ସେ ଏହି ଦୁଇରେ ବନ୍ଧା ନୁହେଁ।

ତରୋର୍ବୀଜଵିପାକାଭ୍ଯାଂ ଯୋ ଵିଦ୍ଵାଞ୍ଜନ୍ମସଂଯମୌ। ତରୋର୍ଵିଲକ୍ଷଣୋ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏଵଂ ଦ୍ରଷ୍ଟା ତନୋଃ ପୃଥକ୍

ଯେପରି ଗଛର ବୀଜ ଓ ଫଳ ଜାଣିଥିବା ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ତାହାର ଜନ୍ମ ଓ ନାଶ ବୁଝିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେ ଗଛରୁ ଅଲଗା, ସେପରି ଦେହରୁ ଦୃଷ୍ଟା ଅଲଗା।