ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ଵନୌକସଃ ପ୍ରମୁଦିତା ଵନରାଜୀର୍ମଧୁଚ୍ଯୁତଃ । ଜଲଧାରା ଗିରେର୍ନାଦାଦ୍ ଆସନ୍ନା ଦଦୃଶେ ଗୁହାଃ

ବନବାସୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ, ମଧୁ ଝରୁଥିବା ବନର ଗଛମାନେ ଓ ପାହାଡ଼ ନିକଟରେ ଗୁହାମାନେ ଜଳଧାରାର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ।

କ୍ଵଚିଦ୍ ଵନସ୍ପତିକ୍ରୋଡେ ଗୁହାଯାଂ ଚାଭିଵର୍ଷତି । ନିର୍ଵିଶ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ରେମେ କନ୍ଦମୂଲଫଲାଶନଃ

କେବେ କେବେ ଗଛର ଗଭୀର ଅଂଶରେ କିମ୍ବା ଗୁହାରେ ବର୍ଷା ପଡ଼ୁଥିଲା, ତେବେ ଭଗବାନ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ।

ଦଧ୍ଯୋଦନଂ ସମାନୀତଂ ଶିଲାଯାଂ ସଲିଲାନ୍ତିକେ । ସମ୍ଭୋଜନୀଯୈର୍ବୁଭୁଜେ ଗୋପୈଃ ସଙ୍‌କର୍ଷଣାନ୍ଵିତଃ

ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ଭଗବାନ ଜଳ ନିକଟରେ ପଥର ଉପରେ ବସି, ଆଣିଥିବା ଦହି ଓ ଭାତ ସହପାଠୀମାନେ ସହିତ ଭୋଜନ କଲେ।

ଶାଦ୍ଵଲୋପରି ସଂଵିଶ୍ଯ ଚର୍ଵତୋ ମୀଲିତେକ୍ଷଣାନ୍ । ତୃପ୍ତାନ୍ ଵୃଷା ଵତ୍ସତରାନ୍ ଗାଶ୍ଚ ସ୍ଵୋଧୋଭରଶ୍ରମାଃ

ତରଫରେ ବସି, ଚରୁଥିବା ବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ମୁହଁଦେଇ ତୃପ୍ତିରେ ଥିଲେ ବୃଷ, ବଛା ଓ ଗାଈମାନେ; ତାଙ୍କର ଅଂତର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ତୃପ୍ତ ହେଇଥିଲେ।

ପ୍ରାଵୃଟ୍‌ଶ୍ରିଯଂ ଚ ତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତମୁଦାଵହାମ୍ । ଭଗଵାନ୍ ପୂଜଯାଂଚକ୍ରେ ଆତ୍ମଶକ୍ତ୍ଯୁପବୃଂହିତାମ୍

ସେଇ ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ବଢ଼ିଯାଇଥିଲା, ଦେଖି ଭଗବାନ ତାହାକୁ ପୂଜା କଲେ।

ଏଵଂ ନିଵସତୋସ୍ତସ୍ମିନ୍ ରାମକେଶଵଯୋର୍ଵ୍ରଜେ । ଶରତ୍ ସମଭଵଦ୍ ଵ୍ଯଭ୍ରା ସ୍ଵଚ୍ଛାମ୍ବ୍ଵପରୁଷାନିଲା

ଏଭଳି ରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବସୁଥିବା ବେଳେ, ଶରତ୍ ଋତୁ ଆସିଲା; ଆକାଶ ନିର୍ମଳ, ଜଳ ପବିତ୍ର ଓ ପବନ ମୃଦୁ ହେଲା।

ଶରଦା ନୀରଜୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯା ନୀରାଣି ପ୍ରକୃତିଂ ଯଯୁଃ । ଭ୍ରଷ୍ଟାନାମିଵ ଚେତାଂସି ପୁନର୍ଯୋଗନିଷେଵଯା

ଶରତ୍ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟିବା ସହିତ ଜଳ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା; ଯେପରି ଅଧୋପତିତ ମନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ପୁନଃ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

ଵ୍ଯୋମ୍ନୋଽବ୍ଭ୍ରଂ ଭୂତଶାବଲ୍ଯଂ ଭୁଵଃ ପଙ୍‌କମପାଂ ମଲମ୍ । ଶରତ୍ ଜହାରାଶ୍ରମିଣାଂ କୃଷ୍ଣେ ଭକ୍ତିର୍ଯଥାଶୁଭମ୍

ଶରତ୍ ଋତୁ ଆକାଶରୁ ମେଘ, ଭୂମିରୁ ମଳିନତା ଓ ଜଳରୁ ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଦୂର କଲା; ଯେପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଆଶ୍ରମୀମାନଙ୍କ ଅଶୁଭତାକୁ ଦୂର କରେ।

ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଜଲଦା ହିତ୍ଵା ଵିରେଜୁଃ ଶୁଭ୍ରଵର୍ଚସଃ । ଯଥା ତ୍ଯକ୍ତୈଷଣାଃ ଶାନ୍ତା ମୁନଯୋ ମୁକ୍ତକିଲ୍ବିଷାଃ

ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଛାଡିଦେଇ, ପରିଶୁଦ୍ଧ ତେଜରେ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲେ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ମୁନିମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି।

ଗିରଯୋ ମୁମୁଚୁସ୍ତୋଯଂ କ୍ଵଚିନ୍ନ ମୁମୁଚୁଃ ଶିଵମ୍ । ଯଥା ଜ୍ଞାନାମୃତଂ କାଲେ ଜ୍ଞାନିନୋ ଦଦତେ ନ ଵା

ପାହାଡ଼ମାନେ କେବେ କେବେ ଜଳ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, କେବେ କେବେ ମଧୁର ଜଳ ଦେଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଠିକ୍ ସମୟରେ ଜ୍ଞାନର ଅମୃତ ଦେଇଥାନ୍ତି, କେବେ କେବେ ଦେଇନଥାନ୍ତି।

ନୈଵାଵିଦନ୍ କ୍ଷୀଯମାଣଂ ଜଲଂ ଗାଧଜଲେଚରାଃ । ଯଥାଽଽଯୁରନ୍ଵହଂ କ୍ଷଯ୍ଯଂ ନରା ମୂଢାଃ କୁଟୁମ୍ବିନଃ

ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ କମିଯାଉଛି ବୋଲି ଅନୁଭବ କରିଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ମୂଢ଼ ଗୃହସ୍ଥମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଜୀବନ କମିଯାଉଛି ବୋଲି ଧ୍ୟାନ ଦେଇନଥାନ୍ତି।

ଗାଧଵାରିଚରାସ୍ତାପଂ ଅଵିନ୍ଦନ୍ ଶରଦର୍କଜମ୍ । ଯଥା ଦରିଦ୍ରଃ କୃପଣଃ କୁଟୁମ୍ବ୍ଯଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ

ଗଭୀର ଜଳରେ ବସୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶରଦ୍ ରବିର ତାପ ଅନୁଭବ କରିଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଦୁଃଖୀ, ଦୟନୀୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଗୃହସ୍ଥ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିନଥାଏ।

ଶନୈଃ ଶନୈର୍ଜହୁଃ ପଙ୍‌କଂ ସ୍ଥଲାନ୍ଯାମଂ ଚ ଵୀରୁଧଃ । ଯଥାହଂମମତାଂ ଧୀରାଃ ଶରୀରାଦିଷ୍ଵନାତ୍ମସୁ

ଗଛପଲାମାନେ ଦେଖାଦେଉଥିବା ମାଟି ଓ ଶୁଷ୍କତାକୁ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଯେପରି ଧୀର ଲୋକମାନେ ଶରୀର ଓ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟତ୍ୱ ବସ୍ତୁରେ 'ମୁଁ' ଓ 'ମୋର' ଭାବକୁ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି।

ନିଶ୍ଚଲାମ୍ବୁରଭୂତ୍ ତୂଷ୍ଣୀଂ ସମୁଦ୍ରଃ ଶରଦାଗମେ । ଆତ୍ମନି ଉପରତେ ସମ୍ଯଙ୍‌ ମୁନିର୍ଵ୍ଯୁପରତାଗମଃ

ଶରଦ୍ ଆସିଲେ ସମୁଦ୍ର ନିର୍ବିକାର ଓ ଶାନ୍ତ ହେଇଗଲା; ଯେପରି ସମସ୍ତ ଚଳନ ବନ୍ଦ ହେଲେ ମୁନି ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକାଗ୍ର ହୁଅନ୍ତି।

କେଦାରେଭ୍ଯସ୍ତ୍ଵପୋଽଗୃହ୍ଣନ୍ କର୍ଷକା ଦୃଢସେତୁଭିଃ । ଯଥା ପ୍ରାଣୈଃ ସ୍ରଵଜ୍ଜ୍ଞାନଂ ତନ୍ନିରୋଧେନ ଯୋଗିନଃ

ମଜବୁତ ବାନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା କୃଷକମାନେ କ୍ଷେତ୍ରରୁ ଜଳ ଆଣିଲେ; ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ପ୍ରାଣଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ଧାରାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି।

ଶରଦର୍କାଂଶୁଜାଂସ୍ତାପାନ୍ ଭୂତାନାଂ ଉଡୁପୋଽହରତ୍ । ଦେହାଭିମାନଜଂ ବୋଧୋ ମୁକୁନ୍ଦୋ ଵ୍ରଜଯୋଷିତାମ୍

ଶରଦ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣର ତାପକୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜୀବମାନଙ୍କୁ ହଟାଇଦେଲା; ଯେପରି ମୁକୁନ୍ଦ ଭୂତିର ଭାବରେ ଭାବିଥିବା ବ୍ରଜର ନାରୀମାନଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିଦେଲେ।

ଖମଶୋଭତ ନିର୍ମେଘଂ ଶରଦ୍ ଵିମଲତାରକମ୍ । ସତ୍ତ୍ଵଯୁକ୍ତଂ ଯଥା ଚିତ୍ତଂ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମାର୍ଥଦର୍ଶନମ୍

ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ଏବଂ ତାରାମୟ ଦେଖାଯାଉଥିଲା; ଯେପରି ସତ୍ତ୍ୱ ଭରିଥିବା ମନ ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମର ଅର୍ଥକୁ ଦେଖିପାରେ।

ଅଖଣ୍ଡମଣ୍ଡଲୋ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ରରାଜୋଡୁଗଣୈଃ ଶଶୀ । ଯଥା ଯଦୁପତିଃ କୃଷ୍ଣୋ ଵୃଷ୍ଣିଚକ୍ରାଵୃତୋ ଭୁଵି

ତାରାମାନେ ଘେରିଥିବା ଅଖଣ୍ଡ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଆକାଶରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲା; ଯେପରି ବୃଷ୍ଣିବଂଶରେ ଘେରାଯାଇଥିବା କୃଷ୍ଣ ଭୂମିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।

ଆଶ୍ଲିଷ୍ଯ ସମଶୀତୋଷ୍ଣଂ ପ୍ରସୂନ ଵନମାରୁତମ୍ । ଜନାସ୍ତାପଂ ଜହୁର୍ଗୋପ୍ଯୋ ନ କୃଷ୍ଣହୃତଚେତସଃ

ପୁଷ୍ପର ସୁଗନ୍ଧ ଭରା, ସମ ଶୀତ-ତାପ ଥିବା ବନପବନକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ଲୋକମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ କୃଷ୍ଣ ନେଇଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ତାହା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ଗାଵୋ ମୃଗାଃ ଖଗା ନାର୍ଯଃ ପୁଷ୍ପିଣ୍ଯଃ ଶରଦାଭଵନ୍ । ଅନ୍ଵୀଯମାନାଃ ସ୍ଵଵୃଷୈଃ ଫଲୈରୀଶକ୍ରିଯା ଇଵ

ଗାଈ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ, ନାରୀ ଏବଂ ପୁଷ୍ପମୟ ଗଛମାନେ ଶରଦ୍ ଋତୁରେ ଉନ୍ନତି କଲେ, ନିଜ ନରମାନେ ଖୋଜିବାରୁ; ଯେପରି ଫଳ ଭଗବାନଙ୍କ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଉଦହୃଷ୍ଯନ୍ ଵାରିଜାନି ସୂର୍ଯୋତ୍ଥାନେ କୁମୁଦ୍‌ ଵିନା । ରାଜ୍ଞା ତୁ ନିର୍ଭଯା ଲୋକା ଯଥା ଦସ୍ଯୂନ୍ ଵିନା ନୃପ

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିବା ସମୟରେ ପଦ୍ମମାନେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ କୁମୁଦ ତାହାରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲା; ଯେପରି ରାଜା ଥିଲେ ଲୋକମାନେ ନିର୍ଭୟ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଥିଲେ ନୁହେଁ।

ପୁରଗ୍ରାମେଷ୍ଵାଗ୍ରଯଣୈଃ ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈଶ୍ଚ ମହୋତ୍ସଵୈଃ । ବଭୌ ଭୂଃ ପକ୍ଵସସ୍ଯାଢ୍ଯା କଲାଭ୍ଯାଂ ନିତରାଂ ହରେଃ

ପୁର ଓ ଗ୍ରାମରେ ଉତ୍ସବ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆନନ୍ଦ ସହିତ, ପକ୍ୱ ଧାନର ଧନ୍ୟତାରେ ଭୂମି ଅତି ଶୋଭା ପାଇଲା, ବିଶେଷ କରି ହରିଙ୍କ କଳା ଦ୍ୱାରା।

ଵଣିଙ୍‌ମୁନି ନୃପସ୍ନାତା ନିର୍ଗମ୍ଯାର୍ଥାନ୍ ପ୍ରପେଦିରେ । ଵର୍ଷରୁଦ୍ଧା ଯଥା ସିଦ୍ଧାଃ ସ୍ଵପିଣ୍ଡାନ୍ କାଲ ଆଗତେ

ବଣିକ, ମୁନି ଓ ରାଜାମାନେ ସ୍ନାନ କରି, ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ବାହାରିଲେ; ଯେପରି ବର୍ଷାରେ ବନ୍ଧି ରହିଥିବା ସିଦ୍ଧମାନେ ସମୟ ଆସିଲେ ନିଜ ଦେହକୁ ଖୋଜନ୍ତି।

ତେଭ୍ଯଃ ସୋଽସୃଜତ୍ସ୍ଵୀଯଂ ପୁରଂ ପୁରୁଷମାତ୍ମଵାନ୍ । ତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଯେ ପୁରା ସୃଷ୍ଟାଃ ପ୍ରଶଶଂସୁଃ ପ୍ରଜାପତିମ୍

ସେ ଆତ୍ମାଧିକାରୀ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜ ସ୍ୱପ୍ନଗୃହ ଓ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସେମାନେ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

ଅହୋ ଏତତ୍ ଜଗତ୍ସ୍ରଷ୍ଟଃ ସୁକୃତଂ ବତ ତେ କୃତମ୍ । ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ କ୍ରିଯା ଯସ୍ମିନ୍ ସାକଂ ଅନ୍ନମଦାମ ହେ

ହେ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ମହାନ! ଯାହାରେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ନିର୍ବିକଳଙ୍ଗ ଅଛି, ଆସ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକାସାଥି ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିବା।

ତପସା ଵିଦ୍ଯଯା ଯୁକ୍ତୋ ଯୋଗେନ ସୁସମାଧିନା । ଋଷୀନ୍ ଋଷିଃ ହୃଷୀକେଶଃ ସସର୍ଜାଭିମତାଃ ପ୍ରଜାଃ

ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ ଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୃଷୀକେଶ ଆବଶ୍ୟକ ପ୍ରଜାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।

ତେଭ୍ଯଶ୍ଚୈକୈକଶଃ ସ୍ଵସ୍ଯ ଦେହସ୍ଯାଂଶମଦାଦଜଃ । ଯତ୍ତତ୍ ସମାଧିଯୋଗର୍ଦ୍ଧି ତପୋଵିଦ୍ଯାଵିରକ୍ତିମତ୍

ସେ ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ୍ ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଦେହର ଏକ ଏକ ଅଂଶ ଦେଲେ—ଏହା କ'ଣ? ଏହା ହେଉଛି ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା, ତପସ୍ୟା, ଜ୍ଞାନ ଓ ବିରାକ୍ତିର ସମୃଦ୍ଧି।

ଵେଣୁଗୀତମ୍ - ଭଗଵତୋ ମଧୁରଂ ଵେଣୁନାଦଂ ଆକର୍ଣ୍ଯ ଗୋପୀଭିଃ ତଦ୍‌ଗୁଣଗାନମ୍ ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ । ( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ଇତ୍ଥଂ ଶରତ୍ ସ୍ଵଚ୍ଛଜଲଂ ପଦ୍ମାକରସୁଗନ୍ଧିନା । ନ୍ଯଵିଶଦ୍ ଵାଯୁନା ଵାତଂ ସ ଗୋଗୋପାଲକୋଽଚ୍ଯୁତଃ

ଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଏଭଳି ଶରତ୍କାଳରେ, ପରିସ୍ଫୁଟ ଜଳ ଓ ଖିଲିଥିବା ପଦ୍ମର ସୁଗନ୍ଧ ଭରା ପରିବେଶରେ, ଅଚ୍ୟୁତ ଗୋପାଳ ଓ ଗୋପବାଳକମାନେ ସହିତ ଗାଈମାନଙ୍କୁ ନେଇ, ଠଣ୍ଡା ପବନ ବହୁଥିବା ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

( ପୁଷ୍ପିତାଗ୍ରା ) କୁସୁମିତଵନରାଜିଶୁଷ୍ମିଭୃଙ୍‌ଗ ଦ୍ଵିଜକୁଲଘୁଷ୍ଟସରଃସରିନ୍ମହୀଧ୍ରମ୍ । ମଧୁପତିରଵଗାହ୍ଯ ଚାରଯନ୍ ଗାଃ ସହପଶୁପାଲବଲଶ୍ଚୁକୂଜ ଵେଣୁମ୍

ଫୁଲିଥିବା ଗଛପାତରେ ମଧୁମକ୍ଷୀମାନେ ଗୁଞ୍ଜରିଥିଲେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଝିଅଁ ଓ ନଦୀକୁ ଗାଁଉଥିଲେ, ମଧୁର ମାଳିକା ମଧୁରେଶ୍ୱର ଗୋପବାଳକମାନେ ସହିତ ଗାଈମାନେ ଚରାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କର ବାଂଶୀ ବଜାଇଲେ।