ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ତପଃକୃଶା ଦେଵମୀଢା ଆସୀଦ୍ ଵର୍ଷୀଯସୀ ମହୀ । ଯଥୈଵ କାମ୍ଯତପସଃ ତନୁଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ତତ୍ଫଲମ୍

ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ଦେହ ଯେପରି ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଲେ ପୁନଃ ସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏ, ସେପରି ତପ୍ତ ଓ ଶୁଷ୍କ ଭୂମି ବର୍ଷାରେ ତରଳ ହେଲା।

ନିଶାମୁଖେଷୁ ଖଦ୍ଯୋତାଃ ତମସା ଭାନ୍ତି ନ ଗ୍ରହାଃ । ଯଥା ପାପେନ ପାଖଣ୍ଡା ନ ହି ଵେଦାଃ କଲୌ ଯୁଗେ

ରାତି ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଜୁଗନ୍ତି ଆଲୋକିତ ହେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ଦିଶିଲେ ନାହିଁ—ଯେପରି କଳିଯୁଗରେ ପାପ ଦ୍ୱାରା ପାଖଣ୍ଡୀମାନେ ଥିବାରୁ ବେଦ ଆଲୋକିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପର୍ଜନ୍ଯନିନଦଂ ମଣ୍ଡୁକାଃ ଵ୍ଯସୃଜନ୍ ଗିରଃ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ଶଯାନାଃ ପ୍ରାଗ୍ ଯଦ୍ଵଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣା ନିଯମାତ୍ଯଯେ

ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ନିରବ ଥିବା ବାଙ୍ଗମାନେ ଡାକିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିୟମ ଶେଷ ହେଲେ ପୁନି ପାଠ କରନ୍ତି।

ଆସନ୍ ଉତ୍ପଥଵାହିନ୍ଯଃ କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯୋଽନୁଶୁଷ୍ଯତୀଃ । ପୁଂସୋ ଯଥାସ୍ଵତଂତ୍ରସ୍ଯ ଦେହଦ୍ରଵିଣ ସମ୍ପଦଃ

ଅପଥରେ ବହୁଥିବା ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଛୋଟ ନଦୀମାନେ ପୁନି ନିଜ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ—ଯେପରି ସ୍ୱାଧୀନ ଲୋକଙ୍କ ଦେହ ଓ ଧନ ପୁନି ଫଳିଥାଏ।

ହରିତା ହରିଭିଃ ଶଷ୍ପୈଃ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପୈଶ୍ଚ ଲୋହିତା । ଉଚ୍ଛିଲୀନ୍ଧ୍ରକୃତଚ୍ଛାଯା ନୃଣାଂ ଶ୍ରୀରିଵ ଭୂରଭୂତ୍

ପୃଥିବୀ ହରିତ ଘାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପୋକାରେ ଲାଲ ହେଲା, ଛତିମୁଛ ଛାୟା ଦେଲା—ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରୀ ଆସେ।

କ୍ଷେତ୍ରାଣି ଶଷ୍ଯସମ୍ପଦ୍‌ଭିଃ କର୍ଷକାଣାଂ ମୁଦଂ ଦଦୁଃ । ମାନିନାଂ ଉନୁତାପଂ ଵୈ ଦୈଵାଧୀନଂ ଅଜାନତାମ୍

ଖେତମାନେ ଶସ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧିରେ ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

ଜଲସ୍ଥଲୌକସଃ ସର୍ଵେ ନଵଵାରିନିଷେଵଯା । ଅବିଭ୍ରନ୍ ରୁଚିରଂ ରୂପଂ ଯଥା ହରିନିଷେଵଯା

ଜଳ ଓ ଭୂମିର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନୂତନ ବର୍ଷାରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ହୋଇ ରୂପଶ୍ରୀ ପାଇଲେ—ଯେପରି ହରିଙ୍କ ସେବାରେ ଶୋଭା ବଢ଼େ।

ସରିଦ୍‌ଭୀ ସଙ୍‌ଗତଃ ସିନ୍ଧୁଃ ଚୁକ୍ଷୋଭ ଶ୍ଵସନୋର୍ମିମାନ୍ । ଅପକ୍ଵଯୋଗିନଶ୍ଚିତ୍ତଂ କାମାକ୍ତଂ ଗୁଣଯୁଗ୍ ଯଥା

ଅନେକ ନଦୀ ମିଶି ନଦୀକୁ ପ୍ରବଳ କଲା, ବାତାସରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଲା—ଯେପରି ଅପକ୍ୱ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ କାମନା ଓ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।

ଗିରଯୋ ଵର୍ଷଧାରାଭିଃ ହନ୍ଯମାନା ନ ଵିଵ୍ଯଥୁଃ । ଅଭିଭୂଯମାନା ଵ୍ଯସନୈଃ ଯଥା ଅଧୋକ୍ଷଜଚେତସଃ

ପାହାଡ଼ମାନେ ବର୍ଷାର ଝରଣାରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଯାହାଙ୍କ ମନ ଅଦ୍ୱିତୀୟରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ବିପଦରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି।

ମାର୍ଗା ବଭୂଵୁଃ ସନ୍ଦିଗ୍ଧାଃ ତୃଣୈଶ୍ଛନ୍ନା ହ୍ଯସଂସ୍କୃତାଃ । ନାଭ୍ଯସ୍ଯମାନାଃ ଶ୍ରୁତଯୋ ଦ୍ଵିଜୈଃ କାଲହତା ଇଵ

ପଥମାନେ ଘାସରେ ଢାକିଯାଇ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ଚିହ୍ନ ନ ଥିଲା—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଭ୍ୟାସ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ଓ କଳିରେ ବେଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଲୋକବନ୍ଧୁଷୁ ମେଘେଷୁ ଵିଦ୍ଯୁତଶ୍ଚଲସୌହୃଦାଃ । ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ନ ଚକ୍ରୁଃ କାମିନ୍ଯଃ ପୁରୁଷେଷୁ ଗୁଣିଷ୍ଵିଵ

ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ମେଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଦେଖାଯିବା ପରି ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ସାଙ୍ଗ ହୁଏ, ସେପରି ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣବାନ୍ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠା ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ଧନୁର୍ଵିଯତି ମାହେନ୍ଦ୍ରଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚ ଗୁଣିନ୍ଯଭାତ୍ । ଵ୍ଯକ୍ତେ ଗୁଣଵ୍ଯତିକରେ ଅଗୁଣଵାନ୍ ପୁରୁଷୋ ଯଥା

ଆକାଶରେ ଧନୁଷ୍ମାନେ ଦେଖାଯିବାକୁ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଗୁଣିଆ ଲାଗୁଥିଲା; ଏହାପରି, ଯେତେବେଳେ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, ଗୁଣ ନଥିବା ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଗୁଣିଆ ଲାଗେ।

ନ ରରାଜୋଡୁପଶ୍ଛନ୍ନଃ ସ୍ଵଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାରାଜିତୈର୍ଘନୈଃ । ଅହଂମତ୍ଯା ଭାସିତଯା ସ୍ଵଭାସା ପୁରୁଷୋ ଯଥା

ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା ମେଘମାନେ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯିବାରୁ ତାହାର ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା ନାହିଁ; ଏହାପରି, ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପୁରୁଷ ନିଜ ଗୁଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।

ମେଘାଗମୋତ୍ସଵା ହୃଷ୍ଟାଃ ପ୍ରତ୍ଯନନ୍ଦନ୍ ଶିଖଣ୍ଡିନଃ । ଗୃହେଷୁ ତପ୍ତା ନିର୍ଵିଣ୍ଣା ଯଥାଚ୍ଯୁତଜନାଗମେ

ମେଘମାନେ ଆସିଲେ, ନଚନ୍ତି ମୟୂରମାନେ ଆନନ୍ଦରେ; ହେଲେ ଗୃହରେ ତାଙ୍କ ହୃଦୟ ଦୁଃଖରେ ଦଗ୍ଧ ଓ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ରହିଥାଏ, ଯେପରି ଭଗବାନଙ୍କ ଭକ୍ତମାନେ ତାଙ୍କ ଆଗମନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ପୀତ୍ଵାପଃ ପାଦପାଃ ପଦ୍‌ଭିଃ ଆସନ୍ନାନାତ୍ମମୂର୍ତଯଃ । ପ୍ରାକ୍ କ୍ଷାମାସ୍ତପସା ଶ୍ରାନ୍ତା ଯଥା କାମାନୁସେଵଯା

ଗଛମାନେ ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପିଇ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ଓ ଶ୍ରାନ୍ତ ହୋଇଥିଲେ, ଯେପରି ଆମେ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣରେ ଶ୍ରମିତ ହୋଇଯାଉ।

ସରଃସ୍ଵଶାନ୍ତରୋଧଃସୁ ନ୍ଯୂଷୁରଙ୍‌ଗାପି ସାରସାଃ । ଗୃହେଷ୍ଵଶାନ୍ତକୃତ୍ଯେଷୁ ଗ୍ରାମ୍ଯା ଇଵ ଦୁରାଶଯାଃ

ହ୍ରଦ ଓ ଜଳାଶୟର ଶାନ୍ତ ଜଳରେ ସାରସପକ୍ଷୀମାନେ ବସିଲେ; ଏହାପରି ଅନେକ ଅସାର ଆଶା ଧରି ଲୋକମାନେ ଗୃହରେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ କାମକୁ କରି ରହନ୍ତି।

ଜଲୌଘୈର୍ନିରଭିଦ୍ଯନ୍ତ ସେତଵୋ ଵର୍ଷତୀଶ୍ଵରେ । ପାଷଣ୍ଡିନାମସଦ୍ଵାଦୈଃ ଵେଦମାର୍ଗାଃ କଲୌ ଯଥା

ବର୍ଷାର ରାଜା ପକ୍ଷରୁ ପଠାଯାଇଥିବା ଜଳର ତୀବ୍ର ଧାରାରେ ତଟବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଗଲା; ଏହାପରି କଳିଯୁଗରେ ମିଥ୍ୟାବାଦୀମାନଙ୍କ ଅସତ୍ୟ କଥା ଦ୍ୱାରା ବେଦର ମାର୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ।

ଵ୍ଯମୁଞ୍ଚନ୍ ଵାନ୍ଵାଯୁଭିର୍ନୁନ୍ନା ଭୂତେଭ୍ଯୋଽଥାମୃତଂ ଘନାଃ । ଯଥାଽଽଶିଷୋ ଵିଶ୍ପତଯଃ କାଲେ କାଲେ ଦ୍ଵିଜେରିତାଃ

ପବନ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ ମେଘମାନେ ଭୂତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ସମ ଜଳ ବର୍ଷାଇଲେ; ଏହାପରି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଧନୀମାନେ ସମୟ ସମୟରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତି।

ଏଵଂ ଵନଂ ତଦ୍ ଵର୍ଷିଷ୍ଠଂ ପକ୍ଵଖର୍ଜୁର ଜମ୍ବୁମତ୍ । ଗୋଗୋପାଲୈର୍ଵୃତୋ ରନ୍ତୁଂ ସବଲଃ ପ୍ରାଵିଶଦ୍ ହରିଃ

ଏଭଳି ଫଳେ, ପକ୍କ ଖଜୁରି ଓ ଜାମୁନ ଗଛରେ ଭରିଥିବା ସେଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗୋମାନେ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ ହରି ଆନନ୍ଦ କରିବାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।

ଧେନଵୋ ମନ୍ଦଗାମିନ୍ଯ ଊଧୋଭାରେଣ ଭୂଯସା । ଯଯୁର୍ଭଗଵତାଽଽହୂତା ଦ୍ରୁତଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ସ୍ନୁତସ୍ତନୀଃ

ଅଧିକ ଦୁଧ ଭରା ଅଂତର ଦ୍ୱାରା ଧୀରେ ଚାଲୁଥିବା ଗାଈମାନେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଡାକରେ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରେମରେ ଆସିଗଲେ, ତାଙ୍କର ଅଂତର ପ୍ରେମରେ ଭିଜିଥିଲା।

ଵନୌକସଃ ପ୍ରମୁଦିତା ଵନରାଜୀର୍ମଧୁଚ୍ଯୁତଃ । ଜଲଧାରା ଗିରେର୍ନାଦାଦ୍ ଆସନ୍ନା ଦଦୃଶେ ଗୁହାଃ

ବନବାସୀମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଥିଲେ, ମଧୁ ଝରୁଥିବା ବନର ଗଛମାନେ ଓ ପାହାଡ଼ ନିକଟରେ ଗୁହାମାନେ ଜଳଧାରାର ଶବ୍ଦରେ ଗଞ୍ଜିଉଠୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ।

କ୍ଵଚିଦ୍ ଵନସ୍ପତିକ୍ରୋଡେ ଗୁହାଯାଂ ଚାଭିଵର୍ଷତି । ନିର୍ଵିଶ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ ରେମେ କନ୍ଦମୂଲଫଲାଶନଃ

କେବେ କେବେ ଗଛର ଗଭୀର ଅଂଶରେ କିମ୍ବା ଗୁହାରେ ବର୍ଷା ପଡ଼ୁଥିଲା, ତେବେ ଭଗବାନ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, କନ୍ଦ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ।

ଦଧ୍ଯୋଦନଂ ସମାନୀତଂ ଶିଲାଯାଂ ସଲିଲାନ୍ତିକେ । ସମ୍ଭୋଜନୀଯୈର୍ବୁଭୁଜେ ଗୋପୈଃ ସଙ୍‌କର୍ଷଣାନ୍ଵିତଃ

ସଙ୍କର୍ଷଣ ଓ ଗୋପମାନେ ସହିତ, ଭଗବାନ ଜଳ ନିକଟରେ ପଥର ଉପରେ ବସି, ଆଣିଥିବା ଦହି ଓ ଭାତ ସହପାଠୀମାନେ ସହିତ ଭୋଜନ କଲେ।

ଶାଦ୍ଵଲୋପରି ସଂଵିଶ୍ଯ ଚର୍ଵତୋ ମୀଲିତେକ୍ଷଣାନ୍ । ତୃପ୍ତାନ୍ ଵୃଷା ଵତ୍ସତରାନ୍ ଗାଶ୍ଚ ସ୍ଵୋଧୋଭରଶ୍ରମାଃ

ତରଫରେ ବସି, ଚରୁଥିବା ବେଳେ ଚକ୍ଷୁ ମୁହଁଦେଇ ତୃପ୍ତିରେ ଥିଲେ ବୃଷ, ବଛା ଓ ଗାଈମାନେ; ତାଙ୍କର ଅଂତର ଭାରରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ତୃପ୍ତ ହେଇଥିଲେ।

ପ୍ରାଵୃଟ୍‌ଶ୍ରିଯଂ ଚ ତାଂ ଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସର୍ଵଭୂତମୁଦାଵହାମ୍ । ଭଗଵାନ୍ ପୂଜଯାଂଚକ୍ରେ ଆତ୍ମଶକ୍ତ୍ଯୁପବୃଂହିତାମ୍

ସେଇ ବର୍ଷା ଋତୁର ଶୋଭା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଥିଲା ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ବଢ଼ିଯାଇଥିଲା, ଦେଖି ଭଗବାନ ତାହାକୁ ପୂଜା କଲେ।

ଏଵଂ ନିଵସତୋସ୍ତସ୍ମିନ୍ ରାମକେଶଵଯୋର୍ଵ୍ରଜେ । ଶରତ୍ ସମଭଵଦ୍ ଵ୍ଯଭ୍ରା ସ୍ଵଚ୍ଛାମ୍ବ୍ଵପରୁଷାନିଲା

ଏଭଳି ରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ବସୁଥିବା ବେଳେ, ଶରତ୍ ଋତୁ ଆସିଲା; ଆକାଶ ନିର୍ମଳ, ଜଳ ପବିତ୍ର ଓ ପବନ ମୃଦୁ ହେଲା।

ଶରଦା ନୀରଜୋତ୍ପତ୍ତ୍ଯା ନୀରାଣି ପ୍ରକୃତିଂ ଯଯୁଃ । ଭ୍ରଷ୍ଟାନାମିଵ ଚେତାଂସି ପୁନର୍ଯୋଗନିଷେଵଯା

ଶରତ୍ ଋତୁରେ ପଦ୍ମ ଫୁଟିବା ସହିତ ଜଳ ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲା; ଯେପରି ଅଧୋପତିତ ମନ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସରେ ପୁନଃ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।

ଵ୍ଯୋମ୍ନୋଽବ୍ଭ୍ରଂ ଭୂତଶାବଲ୍ଯଂ ଭୁଵଃ ପଙ୍‌କମପାଂ ମଲମ୍ । ଶରତ୍ ଜହାରାଶ୍ରମିଣାଂ କୃଷ୍ଣେ ଭକ୍ତିର୍ଯଥାଶୁଭମ୍

ଶରତ୍ ଋତୁ ଆକାଶରୁ ମେଘ, ଭୂମିରୁ ମଳିନତା ଓ ଜଳରୁ ଅପବିତ୍ରତାକୁ ଦୂର କଲା; ଯେପରି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ଆଶ୍ରମୀମାନଙ୍କ ଅଶୁଭତାକୁ ଦୂର କରେ।

ସର୍ଵସ୍ଵଂ ଜଲଦା ହିତ୍ଵା ଵିରେଜୁଃ ଶୁଭ୍ରଵର୍ଚସଃ । ଯଥା ତ୍ଯକ୍ତୈଷଣାଃ ଶାନ୍ତା ମୁନଯୋ ମୁକ୍ତକିଲ୍ବିଷାଃ

ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଛାଡିଦେଇ, ପରିଶୁଦ୍ଧ ତେଜରେ ଉଜ୍ୱଳ ହେଲେ; ଯେପରି ସମସ୍ତ ଆଶା ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଶାନ୍ତ ଓ ପାପମୁକ୍ତ ମୁନିମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶାନ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହୁଅନ୍ତି।