ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗଵତପୁରାଣମ୍

ଅନ୍ଯଥା ତେଽଵ୍ଯକ୍ତଗତେଃ ଦର୍ଶନଂ ନଃ କଥଂ ନୃଣାମ୍ । ନିତରାଂ ମ୍ରିଯମାଣାନାଂ ସଂସିଦ୍ଧସ୍ଯ ଵନୀଯସଃ

ନହେଲେ, ଅପ୍ରକାଶ ଚିତ୍ତ ଓ ସଂସାର ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଆପଣଙ୍କୁ ଆମେ ମରଣଶୀଳ ମଣିଷମାନେ କିପରି ଦର୍ଶନ କରିପାରିଥାନ୍ତୁ?

ଅତଃ ପୃଚ୍ଛାମି ସଂସିଦ୍ଧିଂ ଯୋଗିନାଂ ପରମଂ ଗୁରୁମ୍ । ପୁରୁଷସ୍ଯେହ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ମ୍ରିଯମାଣସ୍ଯ ସର୍ଵଥା

ସେହିପାଇଁ, ହେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଛି—ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଣିଷ କେଉଁ କାମ କରିବା ଉଚିତ?

ଯଚ୍ଛ୍ରୋତଵ୍ଯମଥୋ ଜପ୍ଯଂ ଯତ୍କର୍ତଵ୍ଯଂ ନୃଭିଃ ପ୍ରଭୋ । ସ୍ମର୍ତଵ୍ଯଂ ଭଜନୀଯଂ ଵା ବ୍ରୂହି ଯଦ୍ଵା ଵିପର୍ଯଯମ୍

ହେ ପ୍ରଭୁ, କଣ ଶୁଣିବା, କଣ ଜପ କରିବା, କଣ କରିବା, କଣ ସ୍ମରଣ କରିବା, କିମ୍ବା କଣ ଭଜନ କରିବା ଉଚିତ? କିମ୍ବା ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ଅଛି କି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।

ନୂନଂ ଭଗଵତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ ଗୃହେଷୁ ଗୃହମେଧିନାମ୍ । ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ହ୍ଯଵସ୍ଥାନଂ ଅପି ଗୋଦୋହନଂ କ୍ଵଚିତ୍

ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ଘରେ ଭଗବାନଙ୍କର ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ଗାଈ ଦୁହିବା ବେଳେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।

ସୂତ ଉଵାଚ । ଏଵମାଭାଷିତଃ ପୃଷ୍ଟଃ ସ ରାଜ୍ଞା ଶ୍ଲକ୍ଷ୍ଣଯା ଗିରା । ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ଭଗଵାନ୍ ବାଦରାଯଣିଃ

ସୂତ କହିଲେ: ଏଭଳି ମୃଦୁ ଭାଷାରେ ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ପାଇଁ, ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ, ବାଦରାୟଣଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭଗବାନ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଶ୍ରୀର୍ଗୁଣା ନୈରପେକ୍ଷ୍ଯାଦ୍ଯାଃ ସୁଖଂ ଦୁଃଖସୁଖାତ୍ଯଯଃ। ଦୁଃଖଂ କାମସୁଖାପେକ୍ଷା ପଣ୍ଡିତୋ ବନ୍ଧମୋକ୍ଷଵିତ୍

ଶ୍ରୀଙ୍କ ଗୁଣ ହେଉଛି ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ସୁଖ ହେଉଛି ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖର ଶେଷ। ଦୁଃଖ ଆସେ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା। ପଣ୍ଡିତ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ଜାଣନ୍ତି।

ମୂର୍ଖୋ ଦେହାଦ୍ଯହଂବୁଦ୍ଧିଃ ପନ୍ଥା ମନ୍ନିଗମଃ ସ୍ମୃତଃ। ଉତ୍ପଥଶ୍ଚିତ୍ତଵିକ୍ଷେପଃ ସ୍ଵର୍ଗଃ ସତ୍ତ୍ଵଗୁଣୋଦଯଃ

ମୂର୍ଖ ଦେହ ଓ ଏହାଦିରେ ଆତ୍ମବୁଦ୍ଧି ରଖେ। ମୋର ପଥକୁ ବେଦ ବୋଲାଯାଏ। ଚିତ୍ତର ବିକ୍ଷେପ ଭ୍ରମ ପଥ, ସ୍ୱର୍ଗ ହେଉଛି ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣର ଉଦୟ।

ନରକସ୍ତମଉନ୍ନାହୋ ବନ୍ଧୁର୍ଗୁରୁରହଂ ସଖେ। ଗୃହଂ ଶରୀରଂ ମାନୁଷ୍ଯଂ ଗୁଣାଢ୍ଯୋ ହ୍ଯାଢ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ

ନରକ ହେଉଛି ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଭିମାନ। ବନ୍ଧୁ, ଗୁରୁ ଓ ଆତ୍ମା ଏକ। ଘର ହେଉଛି ଦେହ, ମାନବତା ଗୁଣର ଧନ, ଏବଂ ଯିଏ ଗୁଣରେ ଧନୀ, ସେଠିକି ଏହି ନାମ ପାଏ।

ଦରିଦ୍ରୋ ଯସ୍ତ୍ଵସନ୍ତୁଷ୍ଟଃ କୃପଣୋ ଯୋଽଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ। ଗୁଣେଷ୍ଵସକ୍ତଧୀରୀଶୋ ଗୁଣସଙ୍ଗୋ ଵିପର୍ଯଯଃ

ଯିଏ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହଁନ୍ତି, ସେ ଦରିଦ୍ର; ଯିଏ ନିଜେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତ କରିପାରିନାହାନ୍ତି, ସେ ଦୟନୀୟ। ଯାହାର ମନ ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତ ନୁହଁଅ, ସେ ପ୍ରଭୁ; ଗୁଣରେ ଆସକ୍ତି ଥିଲେ, ଏହାର ବିପରୀତ ହୁଏ।

ଏତ ଉଦ୍ଧଵ ତେ ପ୍ରଶ୍ନାଃ ସର୍ଵେ ସାଧୁ ନିରୂପିତାଃ। କିଂ ଵର୍ଣିତେନ ବହୁନା ଲକ୍ଷଣଂ ଗୁଣଦୋଷଯୋଃ। ଗୁଣଦୋଷଦୃଶିର୍ଦୋଷୋ ଗୁଣସ୍ତୂଭଯଵର୍ଜିତଃ

ଉଦ୍ଧବ, ତୁମର ସମସ୍ତ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଭଲଭାବେ ଦିଆଯାଇଛି। ଗୁଣ ଓ ଦୋଷର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଅଧିକ କହିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ। ଗୁଣ ମଧ୍ୟରେ ଦୋଷ ଦେଖିବା ଏକ ଦୋଷ; ଯାହା ଦୁଇଟିଠାରୁ ମୁକ୍ତ, ସେଇ ହେଉଛି ସତ୍ୟ ଗୁଣ।

ପ୍ରାଵୃଡ୍ଵର୍ଣନଂ ଶରଦ୍‌ଵର୍ଣନଂ ଚ - ଶ୍ରୀଶୁକ ଉଵାଚ । ( ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ) ତଯୋସ୍ତଦଦ୍ଭୁତଂ କର୍ମ ଦାଵାଗ୍ନେର୍ମୋକ୍ଷମାତ୍ମନଃ । ଗୋପାଃ ସ୍ତ୍ରୀଭ୍ଯଃ ସମାଚଖ୍ଯୁଃ ପ୍ରଲମ୍ବଵଧମେଵ ଚ

ଶ୍ରୀଶୁକଦେବ କହିଲେ: ଗୋପମାନେ ଗୋପୀମାନଙ୍କୁ ଦୁଇଜଣଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ, ଅରଣ୍ୟାଗ୍ନିକୁ ନିବାଇଦେବା ଓ ପ୍ରଲମ୍ବାସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ବିଷୟରେ କହିଲେ।

ଗୋପଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ଗୋପ୍ଯଶ୍ଚ ତଦୁପାକର୍ଣ୍ଯ ଵିସ୍ମିତାଃ । ମେନିରେ ଦେଵପ୍ରଵରୌ କୃଷ୍ଣରାମୌ ଵ୍ରଜଂ ଗତୌ

ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବୟସ୍କ ଗୋପ ଓ ଗୋପୀମାନେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଚକିତ ହେଲେ ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ଓ ବଳରାମଙ୍କୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ବୋଲି ଭାବିଲେ।

ତତଃ ପ୍ରାଵର୍ତତ ପ୍ରାଵୃଟ୍ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵସମୁଦ୍ଭଵା । ଵିଦ୍ଯୋତମାନପରିଧିଃ ଵିସ୍ଫୂର୍ଜିତ ନଭସ୍ତଲା

ତାପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଇ, ଆକାଶ ଓ ଭୂମି ମେଘର ଗର୍ଜନରେ ଗୁଞ୍ଜି ଉଠିଲା।

ସାନ୍ଦ୍ରନୀଲାମ୍ବୁଦୈର୍ଵ୍ଯୋମ ସଵିଦ୍ଯୁତ୍ ସ୍ତନଯିତ୍ନୁଭିଃ । ଅସ୍ପଷ୍ଟଜ୍ଯୋତିଃ ଆଚ୍ଛନ୍ନଂ ବ୍ରହ୍ମେଵ ସଗୁଣଂ ବଭୌ

ଘନ ନୀଳ ମେଘ, ବିଦ୍ୟୁତ ଓ ବଜ୍ରପାତ ସହିତ ଆକାଶକୁ ଢାକିଦେଲା, ଆଲୋକ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା—ଯେପରି ଗୁଣସହିତ ବ୍ରହ୍ମ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦିଶେ।

ଅଷ୍ଟୌ ମାସାନ୍ ନିପୀତଂ ଯଦ୍ ଭୂମ୍ଯାଶ୍ଚୋଦମଯଂ ଵସୁ । ସ୍ଵଗୋଭିର୍ମୋକ୍ତୁମାରେଭେ ପର୍ଜନ୍ଯଃ କାଲ ଆଗତେ

ଅଠ ମାସ ଧରି ଭୂମିରୁ ଯେଉଁ ଜଳ ମେଘ ଗହଣ କରିଥିଲେ, ସମୟ ଆସିବା ପରେ ସେମାନେ ନିଜେ ତାହାକୁ ବର୍ଷା ରୂପେ ଛାଡିଦେଲେ।

ତଡିଦ୍ଵନ୍ତୋ ମହାମେଘାଃ ଚଣ୍ଡ ଶ୍ଵସନ ଵେପିତାଃ । ପ୍ରୀଣନଂ ଜୀଵନଂ ହ୍ଯସ୍ଯ ମୁମୁଚୁଃ କରୁଣା ଇଵ

ବିଦ୍ୟୁତ ସହିତ ବଡ଼ ମେଘମାନେ, ତୀବ୍ର ପବନରେ ଉଡ଼ି, ଜୀବନଦାୟିନୀ ବର୍ଷା ପ୍ରବଳ ଭାବେ ବର୍ଷାଇଲେ, ଯେପରି କରୁଣା ଅବିରତ ବହେ।

ତପଃକୃଶା ଦେଵମୀଢା ଆସୀଦ୍ ଵର୍ଷୀଯସୀ ମହୀ । ଯଥୈଵ କାମ୍ଯତପସଃ ତନୁଃ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯ ତତ୍ଫଲମ୍

ତପସ୍ୟାରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇଥିବା ଦେହ ଯେପରି ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ପାଇଲେ ପୁନଃ ସ୍ୱସ୍ଥ ହୁଏ, ସେପରି ତପ୍ତ ଓ ଶୁଷ୍କ ଭୂମି ବର୍ଷାରେ ତରଳ ହେଲା।

ନିଶାମୁଖେଷୁ ଖଦ୍ଯୋତାଃ ତମସା ଭାନ୍ତି ନ ଗ୍ରହାଃ । ଯଥା ପାପେନ ପାଖଣ୍ଡା ନ ହି ଵେଦାଃ କଲୌ ଯୁଗେ

ରାତି ଆରମ୍ଭରେ କେବଳ ଜୁଗନ୍ତି ଆଲୋକିତ ହେଲେ, ଗ୍ରହମାନେ ଦିଶିଲେ ନାହିଁ—ଯେପରି କଳିଯୁଗରେ ପାପ ଦ୍ୱାରା ପାଖଣ୍ଡୀମାନେ ଥିବାରୁ ବେଦ ଆଲୋକିତ ହୁଏ ନାହିଁ।

ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପର୍ଜନ୍ଯନିନଦଂ ମଣ୍ଡୁକାଃ ଵ୍ଯସୃଜନ୍ ଗିରଃ । ତୂଷ୍ଣୀଂ ଶଯାନାଃ ପ୍ରାଗ୍ ଯଦ୍ଵଦ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣା ନିଯମାତ୍ଯଯେ

ମେଘର ଗର୍ଜନ ଶୁଣି, ନିରବ ଥିବା ବାଙ୍ଗମାନେ ଡାକିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିୟମ ଶେଷ ହେଲେ ପୁନି ପାଠ କରନ୍ତି।

ଆସନ୍ ଉତ୍ପଥଵାହିନ୍ଯଃ କ୍ଷୁଦ୍ରନଦ୍ଯୋଽନୁଶୁଷ୍ଯତୀଃ । ପୁଂସୋ ଯଥାସ୍ଵତଂତ୍ରସ୍ଯ ଦେହଦ୍ରଵିଣ ସମ୍ପଦଃ

ଅପଥରେ ବହୁଥିବା ଏବଂ ଶୁଷ୍କ ଛୋଟ ନଦୀମାନେ ପୁନି ନିଜ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ—ଯେପରି ସ୍ୱାଧୀନ ଲୋକଙ୍କ ଦେହ ଓ ଧନ ପୁନି ଫଳିଥାଏ।

ହରିତା ହରିଭିଃ ଶଷ୍ପୈଃ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପୈଶ୍ଚ ଲୋହିତା । ଉଚ୍ଛିଲୀନ୍ଧ୍ରକୃତଚ୍ଛାଯା ନୃଣାଂ ଶ୍ରୀରିଵ ଭୂରଭୂତ୍

ପୃଥିବୀ ହରିତ ଘାସ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଗୋପ ପୋକାରେ ଲାଲ ହେଲା, ଛତିମୁଛ ଛାୟା ଦେଲା—ଯେପରି ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଶ୍ରୀ ଆସେ।

କ୍ଷେତ୍ରାଣି ଶଷ୍ଯସମ୍ପଦ୍‌ଭିଃ କର୍ଷକାଣାଂ ମୁଦଂ ଦଦୁଃ । ମାନିନାଂ ଉନୁତାପଂ ଵୈ ଦୈଵାଧୀନଂ ଅଜାନତାମ୍

ଖେତମାନେ ଶସ୍ୟର ସମୃଦ୍ଧିରେ ଚାଷୀମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଲେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ହୃଦୟ ଓ ଭାଗ୍ୟ ଉପରେ ଭରସା ନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ।

ଜଲସ୍ଥଲୌକସଃ ସର୍ଵେ ନଵଵାରିନିଷେଵଯା । ଅବିଭ୍ରନ୍ ରୁଚିରଂ ରୂପଂ ଯଥା ହରିନିଷେଵଯା

ଜଳ ଓ ଭୂମିର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ନୂତନ ବର୍ଷାରେ ସ୍ନିଗ୍ଧ ହୋଇ ରୂପଶ୍ରୀ ପାଇଲେ—ଯେପରି ହରିଙ୍କ ସେବାରେ ଶୋଭା ବଢ଼େ।

ସରିଦ୍‌ଭୀ ସଙ୍‌ଗତଃ ସିନ୍ଧୁଃ ଚୁକ୍ଷୋଭ ଶ୍ଵସନୋର୍ମିମାନ୍ । ଅପକ୍ଵଯୋଗିନଶ୍ଚିତ୍ତଂ କାମାକ୍ତଂ ଗୁଣଯୁଗ୍ ଯଥା

ଅନେକ ନଦୀ ମିଶି ନଦୀକୁ ପ୍ରବଳ କଲା, ବାତାସରେ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଲା—ଯେପରି ଅପକ୍ୱ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ କାମନା ଓ ଗୁଣରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ।

ଗିରଯୋ ଵର୍ଷଧାରାଭିଃ ହନ୍ଯମାନା ନ ଵିଵ୍ଯଥୁଃ । ଅଭିଭୂଯମାନା ଵ୍ଯସନୈଃ ଯଥା ଅଧୋକ୍ଷଜଚେତସଃ

ପାହାଡ଼ମାନେ ବର୍ଷାର ଝରଣାରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ କମ୍ପିଲେ ନାହିଁ—ଯେପରି ଯାହାଙ୍କ ମନ ଅଦ୍ୱିତୀୟରେ ଅଟୁଟ, ସେମାନେ ବିପଦରେ ଅଚଳ ରହନ୍ତି।

ମାର୍ଗା ବଭୂଵୁଃ ସନ୍ଦିଗ୍ଧାଃ ତୃଣୈଶ୍ଛନ୍ନା ହ୍ଯସଂସ୍କୃତାଃ । ନାଭ୍ଯସ୍ଯମାନାଃ ଶ୍ରୁତଯୋ ଦ୍ଵିଜୈଃ କାଲହତା ଇଵ

ପଥମାନେ ଘାସରେ ଢାକିଯାଇ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ଚିହ୍ନ ନ ଥିଲା—ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଭ୍ୟାସ ଛାଡ଼ି ଦେଲେ ଓ କଳିରେ ବେଦ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।

ଲୋକବନ୍ଧୁଷୁ ମେଘେଷୁ ଵିଦ୍ଯୁତଶ୍ଚଲସୌହୃଦାଃ । ସ୍ଥୈର୍ଯଂ ନ ଚକ୍ରୁଃ କାମିନ୍ଯଃ ପୁରୁଷେଷୁ ଗୁଣିଷ୍ଵିଵ

ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ମେଘମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଦେଖାଯିବା ପରି ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟ ପାଇଁ ସାଙ୍ଗ ହୁଏ, ସେପରି ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଗୁଣବାନ୍ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠା ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।

ଧନୁର୍ଵିଯତି ମାହେନ୍ଦ୍ରଂ ନିର୍ଗୁଣଂ ଚ ଗୁଣିନ୍ଯଭାତ୍ । ଵ୍ଯକ୍ତେ ଗୁଣଵ୍ଯତିକରେ ଅଗୁଣଵାନ୍ ପୁରୁଷୋ ଯଥା

ଆକାଶରେ ଧନୁଷ୍ମାନେ ଦେଖାଯିବାକୁ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗୁଣ ନଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଦେଖିବାକୁ ଗୁଣିଆ ଲାଗୁଥିଲା; ଏହାପରି, ଯେତେବେଳେ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, ଗୁଣ ନଥିବା ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଗୁଣିଆ ଲାଗେ।

ନ ରରାଜୋଡୁପଶ୍ଛନ୍ନଃ ସ୍ଵଜ୍ଯୋତ୍ସ୍ନାରାଜିତୈର୍ଘନୈଃ । ଅହଂମତ୍ଯା ଭାସିତଯା ସ୍ଵଭାସା ପୁରୁଷୋ ଯଥା

ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିବା ମେଘମାନେ ଦ୍ୱାରା ଢାକାଯିବାରୁ ତାହାର ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲା ନାହିଁ; ଏହାପରି, ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଥିବା ପୁରୁଷ ନିଜ ଗୁଣରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ।