ବ୍ରଜ ଦେଶରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଉଛି—ବସୁଦେବ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ଲୋକମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଶିଶୁମାନେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରେମରେ ଭରିଯାଉଛନ୍ତି। ଏଠାରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଶତ୍ରୁମାନେ—ମଣିଷ ଓ ପଶୁପାକ୍ଷୀ—ସମ୍ମିଳିତ ଭାବରେ ମିତ୍ରତାରେ ରହିଥିଲେ, କାରଣ ଅଜୟ ଭଗବାନ ଏଠାରେ ବାସ କରୁଥିଲେ। ଶୀଘ୍ର ହରିଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଶାନ୍ତିରେ ରହୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅଦ୍ୱୟ, ଅନନ୍ତ, ଅଗାଧ ଜ୍ଞାନର ଅଧିଷ୍ଠାତା, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନ ଗୋପାଳ ଶିଶୁ ଭାବେ ତାଙ୍କର ବାଳ୍ୟ ଲୀଳା କରୁଥିଲେ—ଗୋ-ଫେରା, ମିତ୍ରମାନେ ଓ ଛାଣ୍ଡିମାନେ ଖୋଜୁଥିଲେ, ହାତରେ ଖାଦ୍ୟର ଏକ ଚୁଆ ନେଇ ଚାଲିଥିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖି ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ଯାନ ଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଅବତରଣ କରି, ପୃଥିବୀରେ ଶୁଣ୍ଡି ମାନେ ଶୁଣ୍ଡି ଭଳି ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ, ଚାରି ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା ଭଗବାନଙ୍କର ଚରଣ ଛୁଇଲେ, ଏବଂ ଆନନ୍ଦ ଲୁହରେ ଅଭିଷେକ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା, ବାରମ୍ବାର ଉଠି ଓ ପଡି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ଚରଣରେ ପଡି ରହିଲେ, ଏବଂ ଆଗରୁ ଦେଖିଥିବା ତାଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଚିନ୍ତା କରି ବସି ରହିଲେ। ତାପରେ ଧୀରେ ଉଠି, ଚକ୍ଷୁ ମୁଛି, ଗଳା ଝୁକାଇ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଦେଖି, ହାତ ଜୋଡି, ନମ୍ରତା ଏବଂ ସ୍ଥିରତାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କମ୍ପନ ଓ ଲୁହରେ ଚୋକା ଶବ୍ଦରେ କଥା କହିଲେ। ଏହି ଦିନଗୁଡିକୁ ଛାଡି, ସୁତା ରୃଷି କହିଲେ—ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ, ନିଜ ପରିବାର ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଚାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଅନେକ ମାସ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅର୍ଜୁନ ଫେରିଲେ ନାହିଁ; ଏହି ସମୟରେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୟଙ୍କର ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯିବାକୁ ଲାଗିଲା। ସେ ଦେଖିଲେ, କାଳର ଭୟଙ୍କର ଗତି, ପ୍ରାକୃତିକ ନିୟମର ବିପର୍ୟୟ, ଲୋକମାନେ ରୂଷ୍ଟି, ଲୋଭ ଓ ମିଥ୍ୟାରେ ଚଳିତ ହେଉଛନ୍ତି। ସମ୍ପର୍କରେ ଅନ୍ୟାୟ ଏବଂ ଧୋକା, ପିତା, ମାତା, ମିତ୍ର, ଭାଇ, ଦମ୍ପତିମାନେ ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଝଗଡା ହେଉଛି। ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦିନ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ରାଜା ଲୋଭ ଓ ଅଧର୍ମର ବୃଦ୍ଧି ଦେଖି, ନିଜ ଅନୁଜ ସହ କଥା କହିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ—ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ, ନିଜ ପରିବାର ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ। ଏବେ ସାତ ମାସ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ତୁମ ଅନୁଜ ଭୀମସେନ ଫେରିଲେ ନାହିଁ; କିଏ ଜାଣିଛି କାହିଁକି? ଏହି ସମୟ କି ଦିବ୍ୟ ଋଷିଙ୍କର କଥା ଅନୁଯାୟୀ ଆସିଛି, ଯେ ଭଗବାନ ତାଙ୍କର ଲୀଳା ଛାଡିବାକୁ ଚାହିଁଛନ୍ତି? ତାଙ୍କର କୃପାରେ ଆମେ ଧନ, ରାଜ୍ୟ, ଜୀବନ, ପରିବାର, ପ୍ରଜା, ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଜୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲୋକ ଲାଭ କରିଥିଲୁ। ଦେଖ, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଦିବ୍ୟ, ଭୂମି, ଶରୀରର ଭୟଙ୍କର ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଆସିଛି, ଆମକୁ ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତାରେ ଭରିଦେଉଛି। ମୋର ଜଂଘା, ଚକ୍ଷୁ, ଭୁଜା ପୁନଃପୁନଃ କମ୍ପିଉଛି, ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର; ନିଶ୍ଚୟ କିଛି ଅଶୁଭ ଆସୁଛି। ଅଗ୍ନିମୁଖ ଶାଳୀ ଶୂନ୍ୟା ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ହୁଁ କରୁଛି; କୁକୁର ଭୟରେ ମୋପାଇଁ ଅଶ୍ରୁ କରୁଛି। ପଶୁମାନେ ବାମ ଓ ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଘୂରି ଯାଉଛନ୍ତି, ମୋ ଘୋଡେମାନେ କାନ୍ଦୁଛି। ଏହି ପରିବା ଦୂତ, ଉଲ୍ଲୁ ଓ ରାତି ଉଲ୍ଲୁର ଚିତ୍କାର ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରୁଛି—ଏହି ନିଦ୍ରାହୀନତା ଓ ଶୂନ୍ୟତାର ସୂଚନା। ଦିଗ ଧୂଆଁରେ ଭରିଯାଉଛି, ପର୍ବତ ଓ ଦିଗ ଉକ୍ପାତ ହେଉଛି, ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତିର ତୁଫାନ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆଲୋକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁଛି। ପବନ ବେଶି ତୀବ୍ର ଭାବରେ ବହୁଛି, ଧୂଳି ଓ ଅନ୍ଧାର ତିଆରି କରୁଛି; ମେଘ ରକ୍ତ ବର୍ଷା କରୁଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା କ୍ଷୀଣ ହୋଇଛି, ଗ୍ରହମାନେ ଆକାଶରେ ତକ୍ରାଉଛନ୍ତି, ଦିଗ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିଉଛି ଓ ଅଜଣା ଚରାଚର ଭରିଯାଉଛି। ନଦୀ ଓ ଝରଣା ଅସ୍ଥିର, ହ୍ରଦ ଓ ମନ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର; ଘୃତ ଦେଇ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିବା ପାଇଁ ଚାହୁଁନାହିଁ। ଏହି କାଳ କଣ ଆଣିବ? ଛାଣ୍ଡିମାନେ ମାଆଙ୍କର ଦୁଧ ଖାଉନାହିଁ, ଗାଁ ଦୁଧ ଦେଉନାହିଁ; ଗାଁ ଲୁହ ଚାଲି କାଉଛି, ମେଘେ ଖୁସି ନାହିଁ। ଦେବତାମାନେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଘମ ଓ କମ୍ପନ କରୁଛନ୍ତି; ଏହି ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମ, ପୁର, ଉଦ୍ୟାନ, ହ୍ରଦ, ଆଶ୍ରମ ତାଙ୍କର ଚମତ୍କାର ଓ ଖୁସି ହରାଇଛି। କଣ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଦେଖାଉଛି? ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ନିଶ୍ଚୟ ଭୂମି ଭଗବାନଙ୍କର ଚରଣ ଓ ତାଙ୍କର ଦୂତମାନେ ହରାଇ ଦେଇଛି, ଏବଂ ଏହାର ଶ୍ରୀ ନଷ୍ଟ ହୋଇଛି। ଏପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିବା ବେଳେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନରେ ବିଭ୍ରାନ୍ତ ମନରେ, ବନରେ ବାନର ଧ୍ୱଜଧାରୀ ଦ୍ୱାରକା ନଗରରୁ ଫେରିଲେ। ସେ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଅନୁଜ ପୂର୍ବରୁ ଭଳି ନୁହଁ, ଚରଣରେ ପଡି ଅତି ବିଷଣ୍ଣ, ମୁହଁ ନମାଇ, ଲୋଟସ ଚକ୍ଷୁରୁ ଅଶ୍ରୁ ଝରୁଛି। ତାଙ୍କର ଭାଇ, ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅପରିଚିତ ଦେଖାଯାଉଥିବା, ଦେଖି ରାଜା ମିତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ନାରଦଙ୍କର କଥା ମନେ ପକାଇ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଅନର୍ତ୍ତ ନଗରରେ ଆମ ପରିବାର ମଧୁ, ଭୋଜ, ଦାଶାର୍ହ, ଅହୁକ, ସାତ୍ୱତ, ଅନ୍ଧକ, ବୃଷ୍ଣିମାନେ କି ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି? ଶୂର, ଆମ ମାମା, ତାଙ୍କର ଜଣେ ଜାଇ, ଅନକଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ତାଙ୍କର ଅନୁଜମାନେ କି ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି? ସାତ ଭଉଣୀ, ତାଙ୍କର ପତିମାନେ, ଅନ୍ୟ ମାମାମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ, ତାଙ୍କର ଜାଇମାନେ ଦେବକୀଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ କି ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି? ଅହୁକ ରାଜା, ତାଙ୍କର ଦୁଷ୍ଟ ପୁଅ ଓ ଅନୁଜ, ହ୍ରିଦିକା ତାଙ୍କର ପୁଅ ଏବଂ ଅକ୍ରୁର, ଜୟନ୍ତ, ଗଦା, ସରଣ କି ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି? ଶତ୍ରୁଜିତ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କି ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି? ରାମ, ସାତ୍ୱତମାନଙ୍କର ନାୟକ, କି ଖୁସିରେ ଅଛନ୍ତି? ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ, ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରଥୀ, କି ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି? ଅନିରୁଦ୍ଧ, ଭାବରେ ଗଭୀର, କି ବଢ଼ି ଓ ଶୁଭ ଅଛନ୍ତି? ସୁଷେଣ, ଚାରୁଦେଶ, ସାମ୍ବା—ଜାମ୍ବବତୀଙ୍କ ପୁଅ—ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଷ୍ଣିମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅ ରିଷଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କି ସୁସ୍ଥ ଅଛନ୍ତି?