ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ତାଙ୍କ ଭାଇ ବିଦୁର ଓ ପତ୍ନୀ ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ସହିତ ହିମାଲୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁଣ୍ଡି ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ । ସେଠାରେ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସପ୍ତ ମୁଖରେ ବହିଥିଲେ, ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ସେ ନଦୀ ସପ୍ତଧାରା ଭାବେ ଚାଲିଥିଲେ । ଏହିଠାରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିୟମିତ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ମାତ୍ର ଜଳପାନ କରି ଏବଂ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରଖି ମନର ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ରହୁଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପ୍ରାଣାୟାମ କରି, ଷଡ୍ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ କରି, ରଜ ଓ ତମ ଗୁଣର ମଳକୁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ନାଶ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଭାବରେ ବସିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ମନକୁ ଜ୍ଞାନରେ ଲୀନ କରି, ଅନ୍ତଃକରଣକୁ ଆତ୍ମାରେ ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଲୀନ କରି, ଏକ ମଟିର ଘଡା ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ ଯେପରି ଆମ୍ବା ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ରହିଥିଲେ । ମାୟା ଓ ତାହାର ଗୁଣ ନାଶ ପାଇଁ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଭୋଜନ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ଏକ ଖମ୍ଭା ପରି ଅଚଳ ହୋଇ ରହିଥିଲେ । ଯେଉଁଠାରେ ସେ ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ବାଧା ନ ହେଉ । ହେ ରାଜା, ଆଜିଠାରୁ ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ଏବଂ ସେ ଦେହ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଇଯିବ । ତାଙ୍କ ପତି ଅଗ୍ନିରେ ଦହିବା ବେଳେ, ନିଷ୍ଠାବାନ୍ଧବାଳୀ ଗାନ୍ଧାରୀ ତାଙ୍କ ଭାଇ-ଅନ୍ୟ ଓ ବିଦୁରଙ୍କ ସହିତ ବାହାରେ ଦାଢି ଦେଖିବେ । ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଖବର ଶୁଣି, କୁରୁବଂଶଜ ଵିଦୁର ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ପ୍ରଭାବିତ ହୋଇ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦର୍ଶନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବେ । ଏପରି ଭାବେ କହି, ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚଲିଯିବେ । ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନାରଦଙ୍କ କଥାମାନେ ହୃଦୟରେ ଧରି, ଦୁଃଖକୁ ଛାଡିଦେଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଘଟୁଥିଲା—ବସୁଦେବ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ବ୍ରଜବାସୀ ଓ ସେମାନଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରେମ ବଢ଼ୁଥିଲା । ଯେଉଁଠାରେ ଅଜୟୀ ପ୍ରଭୁ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ମଣିଷ ଓ ପଶୁମାନେ ପ୍ରାକୃତିକ ଶତ୍ରୁ ହେବା ସତ୍ୱେ ମିତ୍ରତାରେ ବସୁଥିଲେ; ହରିଣ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତିରେ ରହୁଥିଲେ । ସେଠାରେ ଏକତ୍ମ, ଅନନ୍ତ, ଅପାର ଜ୍ଞାନର ସ୍ୱାମୀ ପ୍ରଭୁ ଗୋପାଳ ଶିଶୁ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବ ଲୀଳା ଅନୁସାରେ ବଢ଼ିଆ ବନ୍ଧୁ ଓ ବଛା ଖୋଜୁଥିଲେ, ହାତରେ ଭୋଜ୍ୟ ଧରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ବ୍ରହ୍ମା ଦେଖିଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଯାନରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରି, ଧରାପୃଷ୍ଠରେ ନମି, ଚାରି ମୁଣ୍ଡର ମକୁଟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଆନନ୍ଦ ଜଳରେ ଅଭିଷେକ କଲେ । ପୁନିପୁନି ଉଠି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଚରଣକୁ ପଡ଼ି, ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିବା ପ୍ରଭୁଙ୍କ ମହିମାକୁ ସ୍ମରଣ କରି ବସିଗଲେ । ପରେ ଧୀରେ ଉଠି, ଅଞ୍ଜଳି ମୁଡ଼ି, ଆଖିର ଜଳ ପୁଞ୍ଛି, ଗଳା ଭାସି, ଶରୀର କମ୍ପିତ ଅବସ୍ଥାରେ ନମ୍ରତାରେ ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି କରି କଥା ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏଠାରେ ସୂତ ଉପାଖ୍ୟାନ ଦେଉଛନ୍ତି—ଅର୍ଜୁନ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱଜନମାନେ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପକାର ଶୁଣିବାକୁ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ । କିନ୍ତୁ କେତେକ ମାସ ବିତିଗଲା, ଅର୍ଜୁନ ଫେରିଲେନାହିଁ । ତାପରେ, ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୟାନକ ଅଶୁଭ ସଙ୍କେତ ଦେଖାଦେଲା । ସମୟର ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ର ଚାଲିଥିଲା, ପ୍ରକୃତିର ନିୟମ ଉଲ୍ଟାଇଯାଉଥିଲା, ଲୋକମାନେ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ ଓ ଅସତ୍ୟରେ ଲିନ ହେଉଥିଲେ । ସମ୍ପର୍କ ଧୂର୍ବଳ ଓ ଧୃତିହୀନ ହେଉଥିଲା, ମିତ୍ରତା ରୂପରେ ଧୂର୍ବଳତା ଓ ଚାଳାକି ଆସିଥିଲା, ପିତାମାତା, ବନ୍ଧୁ, ଭାଇ, ଦମ୍ପତିମଧ୍ୟରେ କଳହ ବଢ଼ିଥିଲା । ଏପରି ଅପଶକୁନ ଦେଖି, ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ, ସ୍ୱଜନ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପକାର ଶୁଣିବାକୁ । ଏବେ ସାତ ମାସ ହେଲା ତଥାପି ତୁମ ଭାଇ ଭୀମସେନ ଫେରିଲେନାହିଁ; କାହିଁକି ଏହା ଘଟିଲା, ମୁଁ ଜାଣେନି । ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଯେଉଁ ସମୟର କଥା କହିଥିଲେ, ଯେ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କ ଲୀଳାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ସେ ସମୟ ଆସିଗଲା କି? ପ୍ରଭୁଙ୍କ କୃପାରେ ଆମେ ଧନ, ରାଜ୍ୟ, ଜୀବନ, ପରିବାର, ପ୍ରଜା, ଶତ୍ରୁ ଜୟ, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲୁ । ଏହି ଭୟାନକ ଅପଶକୁନ ଦେଖ, ଦିଗ୍ବଳୟ ଓ ଦେହରେ ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ଆସିଛି । ମୋ ଜଂଘା, ଚକ୍ଷୁ, ବାହୁ କମ୍ପି ଯାଉଛି, ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର; ନିଶ୍ଚିତ ଅଶୁଭ ଘଟିବାକୁ ଯାଉଛି । ମୂଖରେ ଅଗ୍ନି ଥିବା ନାରୀ ଶଳା ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମୟରେ ଚିତ୍କାର କରୁଛି, କୁକୁର ଭୟରେ ମୋତେ ଦେଖି ଚିତ୍କାର କରୁଛି । ପଶୁମାନେ ଦାହିନା ବା ଡାହାଣ ଦିଗରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରୁଛନ୍ତି । ଏହି ପଉଁଖି, ଯାମୃତ୍ୟୁ ଦୂତ, ଓ ଉଲୁକ ମୋର ମନ ଅଶାନ୍ତ କରୁଛି; ରାତିରେ ଚିଲିକା ଚିତ୍କାର କରୁଛି—ଏହା ଅନିଦ୍ରା ଓ ଶୂନ୍ୟତାର ଚିହ୍ନ । ଦିଗ୍ବଳୟ ଧୂଆଁରେ ଢାକିଯାଇଛି, ପାହାଡ଼ ଓ ଦିଗ୍ବଳୟ କମ୍ପିଯାଉଛି, ମହା ମେଘ ଏବଂ ହୁଡ଼ ଚମକୁଛି । ବାୟୁ ଭୟାନକ ଭାବେ ବହୁଛି, ଧୂଳି ଓ ଅନ୍ଧକାର ଛାଇଯାଉଛି, ମେଘ ରକ୍ତ ବର୍ଷା କରୁଛି । ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜ ମ୍ଲାନ, ଗ୍ରହମାନେ ଆକାଶରେ ଆପସରେ ଟକ୍କର ଖାଉଛନ୍ତି, ଦିଗ୍ବଳୟ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିଉଛି, ଅଜଣା ପ୍ରାଣୀ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି । ନଦୀ ଓ ଝରଣା ଅଶାନ୍ତ, ହୃଦୟ ଓ ହ୍ରଦ ମଧ୍ୟ ଅଶାନ୍ତ, ଘୃତ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳି ଉଠୁନାହିଁ । ବଛାମାନେ ମାଆଁ ଦୁଧ ଖାଉନାହାନ୍ତି, ଗାଁମାନେ ଦୁଧ ଦେଉନାହାନ୍ତି; ଗାଁମାନେ ଅଶ୍ରୁପାତ କରି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ବୃଷମାନେ ଆନନ୍ଦ ନାହିଁ । ଦେବତାମାନେ କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି, ଘମ ଛାଡ଼ୁଛନ୍ତି, କମ୍ପିଯାଉଛନ୍ତି; ନଗର, ଗ୍ରାମ, ବନ, ହ୍ରଦ, ଆଶ୍ରମ ଉଜାଡ଼ ଓ ନିରାନନ୍ଦ ହେଉଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ଅପଶକୁନ ଦେଖି ମୁଁ ଭାବୁଛି, ନିଶ୍ଚିତ ଭୂମିରୁ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଚରଣ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଭକ୍ତମାନେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଭୂମି ନିର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି ।