ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଏକ ଗଭୀର ଦ୍ୟୋତନା ରହିଛି। ଶରୀର ପଞ୍ଚଭୂତରେ ଗଠିତ, ସମୟ, କର୍ମ ଓ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣରେ ବିନ୍ୟସ୍ତ; ଏହି ଦେହ କେବେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବ ନାହିଁ, ଯେପରିକି ଏକ ଅଜଗର ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ହାତ ନଥିବା ଜୀବ ହାତ ଥିବା ଜୀବଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ, ପାଁ ନଥିବା ଜୀବ ଚାରିପାଁ ଥିବା ପଶୁଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ; ଦୁର୍ବଳମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି—ଏଠି ଜୀବ ଜୀବ ଉପରେ ଜୀବନ୍ତ। ରାଜନ୍, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଏକ ଆତ୍ମା, ସ୍ୱୟଂ ସ୍ୱୟଂକୁ ଜାଣିଥିବା ସୁପ୍ରିମ୍ ଲୋର୍ଡ, ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ବି ଅବସ୍ଥିତ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖ, ଯିଏ ନିଜ ମାୟାର ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇଛନ୍ତି। ଏହି ଲୋର୍ଡ, ରାଜା, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଉତ୍ପାଦକ ଓ ପୋଷକ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ କାଳର ରୂପରେ ଅବତରିଛନ୍ତି। ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଏବେ ତିନି ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋର୍ଡ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ତେଉଁ ଅବଧି ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଗାନ୍ଧାରୀ ସହିତ, ହିମାଲୟର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସାତ ଖାଳି ମାନେରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ, ସାତ ଋଷିଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଦେଇଥିଲେ—ଏହି ଉପଲକ୍ଷେ ତିନି 'ସାପ୍ତଧା ନଦୀ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମିତ ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରି, ତିନି ଜଳ ତୁଳି ଜୀବନ୍ତ, ଶାନ୍ତ ମନ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାରୁ ମୁକ୍ତ। ତିନି ଆସନ ଓ ଶ୍ୱାସ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଷଡ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିବାରଣ କରି, ହରିର ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ରାଗ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଦୂଷଣ ନାଶ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ଅବସ୍ଥିତ। ମନକୁ ଜ୍ଞାନରେ ଲୀନ କରି, ଖେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ଆତ୍ମାରେ ଲୟ କରି, ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମାରେ ବିଲିନ କରି, ମାଟି ଘଡ଼ର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ ଯେପରି ମହାକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ତିନି ଅବସ୍ଥିତ। ମାୟାର ଅବଶିଷ୍ଟ ଓ ତାହାର ଗୁଣ ନାଶ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସମସ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ତିନି ଅଚଳ ଥିଲେ ପାଦାର ଦ୍ୱାରା। ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ବାଧା ନ ହେଉ। ରାଜନ୍, ଆଜିଠୁ ପଞ୍ଚ ଦିନ ପରେ ତିନି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ଏବଂ ତାହା ଅଂଗାରରେ ପରିଣତ ହେବ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦେହ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିବା ସମୟରେ, ଭର୍ତ୍ତାର ପ୍ରତି ଅଟୁଟ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିବା ଜନାନୀ, ତାଙ୍କ ଭାଇ-ଅନ୍ୟ ସହିତ, ବାହାରେ ଦଣ୍ଡାଇ ଦେଖିବେ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଖବର ଶୁଣି, କୁରୁବଂଶୀ ବିଦୁର, ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦ ଭରି, ତିଁ ତିଁଥିରୁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଦିଗରେ ବିଦାୟ ନେବେ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ନାରଦ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କ କଥା ହୃଦୟରେ ଧରି, ଦୁଃଖ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ବସୁଦେବ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାଙ୍କ ଆତ୍ମା, ଏଠାରେ ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରେମ ଭୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ବ୍ରଜ ଓ ତାଙ୍କ ପିଲାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଛି। ଏଠି ମାନବ ଓ ପଶୁ ନିଜ ଶତ୍ରୁ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମିତ୍ରତାରେ ବସୁଛନ୍ତି, କ୍ଷୀପ୍ର ହରିଣ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସହିତ ଅଜେୟ ଲୋର୍ଡ ବସୁଛନ୍ତି। ଏଠି, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନନ୍ତ ସୁପ୍ରିମ୍ ଲୋର୍ଡ, ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଅପାର, ଗୋପାଳ ପିଲାର ରୂପରେ ନିଜ ଶିଶୁ ଲୀଳା କରି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି ଗୋ-ଅଂଶ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ଖୋଜି, ହାତରେ ଖାଦ୍ୟ ଧରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ନିଜ ଭାନ୍ତିରୁ ତୁରନ୍ତ ଅବତରି, ପୃଥିବୀରେ ବାଙ୍କି ହୋଇ, ଚାରି ମୁଣ୍ଡର ମୁକୁଟ ଦ୍ୱାରା ଲୋର୍ଡଙ୍କ ଦୁଇ ପାଦ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ଆନନ୍ଦ ଅଶ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ଅଭିଷେକ କଲେ। ପୁନଃପୁନଃ ଉଠି, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପାଦ ପରେ ପଡ଼ି, ବହୁ ସମୟ ପରେ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଦିନର ମହିମା ସ୍ମରଣ କରି ଉପବିଶିଲେ। ଏପରି ଧୀରେ ଉଠି, ଚକୁ ପୁଞ୍ଜି, ଗଳା ହେଉଁ ହେଉଁ, ମୁକୁନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ହାତ ଜୋଡି, ଅତି ନମ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ ହୃଦୟରେ, ତିନି କମ୍ପିତ ଓ ଅଶ୍ରୁଭରା କଣ୍ଠରେ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସୂତ କହିଲେ: ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ, ନିଜ ପରିଜନ ଦେଖିବା ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଆଶା କରି। କେତେକ ମାସ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଅର୍ଜୁନ ଫେରିଲେ ନାହିଁ; ତାପରେ, କୁରୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୟଙ୍କର ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉଛି। ତିନି ଦେଖିଲେ କାଳର ଭୟଙ୍କର ଗତି, ପ୍ରକୃତିର ଅନ୍ୟଥା ଚଳାଚଳ, ଲୋକମାନେ ରୋଷ, ଲୋଭ ଓ ମିଥ୍ୟାରେ ଅନୁସୃତ। ଚାଳାକ ଚାଳଚଳ, ମିତ୍ରତା ଧୋଖାରେ ଚିତ୍ରିତ, ପିତା, ମାତା, ମିତ୍ର, ଭାଇ, ଦମ୍ପତିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିବାଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି। ଏପରି ଦୁର୍ଦ୍ଦିନ ଚିହ୍ନ ଦେଖି, ରାଜା, ଲୋଭ ଓ ଅଧର୍ମ ଦେଖି, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ କହିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ: ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଗଲେ, ପରିଜନ ଦେଖିବା ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ। ଏବେ ସାତ ମାସ ହେଇଯାଇଛି, ତୁମ ଭାଇ ଭୀମସେନ ଫେରିଲେ ନାହିଁ; କାହିଁକି ଏହି ଘଟିଲା, ମୁଁ ଜାଣିପାରି ନାହିଁ। ଦିବ୍ୟ ଋଷି ଉପଦେଶ ଦେଇଥିବା କାଳ ଏବେ ଆସିଛି କି, ଯେପରି ଲୋର୍ଡ ତାଙ୍କ ଭୂମି ଲୀଳା ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଚାହିଁଛନ୍ତି? ତାଙ୍କ ଦୟା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଧନ, ରାଜ୍ୟ, ଜନାନୀ, ଜୀବନ, ପରିବାର, ପ୍ରଜା, ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଜୟ, ଏବଂ ଏହି ଲୋକମାନେ ପାଇଛୁ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଦେଖ, ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ଦେହରେ—ଭୟଙ୍କର ଓ ଅଶୁଭ, ଆମେ ଭୟ ଓ ବିଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଅଛୁ। ମୋର ଜଂଘା, ଚକୁ, ହାତ ପୁନଃପୁନଃ କମ୍ପିତ, ହୃଦୟ ଅସ୍ଥିର; ନିଶ୍ଚିତ ଅଶୁଭ ଆସୁଛି। ଅଗ୍ନିମୁଖ ଶ୍ରୀ ଶ୍ୱା କୁହୁ କୁହୁ କରୁଛି, ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି; କୁକୁର ମୋତେ ଭୟଭିତ ହେବାପରି କୁହୁ କରୁଛି। ପଶୁ ଦକ୍ଷିଣ ବାମ ଦିଗରେ ଘୂରୁଛି, ହସ୍ତୀ ମାନେ ଅଶ୍ରୁ ଭରି କାନ୍ଦୁଛନ୍ତି। ଏହି ପରିବା, ମୃତ୍ୟୁର ଦୂତ, ଉଲ୍ଲୁ ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର କରୁଛି, ରାତି ଉଲ୍ଲୁର ଚିତ୍କାର—ଏହି ନିଦ୍ରା ଓ ଶୂନ୍ୟତାର ସୂଚନା। ଦିଗ ଧୂଆଁରେ ଭରିଛି, ପାହାଡ଼ ସହିତ ଦିଗନ୍ତ କମ୍ପିତ, ବିଦ୍ୟୁତ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ତଡ଼ିତ ଚଟାଣ। ପବନ ଦ୍ରୁତ ଚାଲି, ଧୂଳି ଓ ଅନ୍ଧାର ଚାରିପାଖରେ, ମେଘ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ରକ୍ତ ବର୍ଷା କରୁଛି।