ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୟାନ୍ୱିତ ହୃଦୟରେ, ସଞ୍ଜୟଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଦେଖି ଜିଜ୍ଞାସା କରିଲେ, “ଗବଲଗନ, ଆମ ବୃଦ୍ଧ ପିତା, ଯିଏ ଦୃଷ୍ଟିହୀନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?” ତାପରେ ତିନି କହିଲେ, “ମୋର ମାତା, ଯିଏ ନିଜ ପୁଅମାନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବାରେ ଶୋକିତ, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ମୋର ମାମୁ, ଆମର ବନ୍ଧୁ, କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଶାୟଦ, ସେ ମନେ କରିଛନ୍ତି ଯେ ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଓ ଏବେ ସମ୍ବାନ୍ଧୀହୀନ, ତେଣୁ ସେ ନିଜ ଜୀବନ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଗଙ୍ଗା ନିକଟକୁ ଚାଲିଗଲେ।” ଏହି ଭାବନାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶୋକରେ ଭାବିଲେ, “ପାଣ୍ଡୁଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଆମ ଚଚାମାନେ ଆମ ବନ୍ଧୁ ଓ ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବିପଦରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ। ଏବେ ସେମାନେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ? ଆମକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?” ସୂତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଲେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଏହି ଦୟା ଓ ବିୟୋଗର ଦୁଃଖ ଦେଖି ସଞ୍ଜୟ ଅତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଦୁଃଖରେ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେ ନିଜ ଅନ୍ତରେ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ହାତ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଅଶ୍ରୁ ପୋଖି, ନିଜକୁ ସ୍ଥିର କରି, ସଞ୍ଜୟ ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, ହରିଙ୍କ ଚରଣ ସ୍ମରଣ କରି। ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ, “ରାଜବଂଶର ଗର୍ବ, ମୁଁ ତୁମ ପିତାମାନେ କିମ୍ବା ଗାନ୍ଧାରୀଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ଜାଣି ନାହିଁ, ମୁଁ ଏହି ମହାପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୋହିତ ହୋଇଛି।” ଏହି ସମୟରେ, ପୁଣି ମହାମୁନି ନାରଦ ତୁମ୍ବୁରୁ ସହିତ ଆସିଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଉଠି ମୁନିଙ୍କୁ ଆଦର ଓ ପୂଜା କଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଏ ମହାମୁନି, ମୁଁ ଜାଣି ନାହିଁ ଆମ ପିତାମାନେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ, ମୋ ମାତା, ଯିଏ ନିଜ ପୁଅମାନେ ହରାଇ ଶୋକରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛନ୍ତି, ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?” ତାପରେ, ନାରଦ ମହାମୁନି, ନୈଃସ୍ଥିକ ନାୟକ ଭାବରେ, ନାଉକା ଚାଳକ ଭଳି ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, “ଯେପରି ଗାଈମାନେ ନିଜ ରସି ଦ୍ୱାରା ଖୁଟିକୁ ଆଟି ରଖାଯାନ୍ତି, ତେଣୁ ଜୀବମାନେ ନାମ ଓ ଶବ୍ଦରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଖେଳନା ଏକଠା ହେବା ଓ ଭିନ୍ନ ହେବା ଖେଳାଳିଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ତେଣୁ ମାନବମାନେର ଏକତା ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ତୁମେ ଯାହାକୁ ଏହି ଜଗତରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କିମ୍ବା ଅସ୍ଥାୟୀ ଭାବରେ ଦେଖୁଛ, ତାହା ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ମୋହ ଓ ଆସକ୍ତି ଛଡ଼ା ଏହିପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତେଣୁ, ମନ୍ୟ ଭାଇ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଜନିତ ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଛାଡ଼। ‘ମୁଁ ନଥିଲେ ଏହି ଦୁଃଖିତ ଓ ଦୟନୀୟମାନେ କିପରି ବଞ୍ଚିବେ?’—ଏ ଭାବନା ଅସାର। ଏହି ଶରୀର ପଞ୍ଚଭୂତରୁ ଗଠିତ, ଏହା କାଳ, କର୍ମ ଓ ଗୁଣରେ ନିର୍ଭର; ଯେପରି ଅନ୍ୟ ଜଣେ ସାପରେ ଧରାପଡ଼ିଲେ ଅନ୍ୟ ଜଣେକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ତେଣୁ କେଉଁଠି ଅନ୍ୟମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ? ହାତ ନଥିବା ହାତ ଥିବା ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ, ପାଁ ନଥିବା ଚାରିପାଁ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ; ଦୁର୍ବଳମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ—ଜୀବ ଉପରେ ଜୀବ ଜୀବନ୍ତି। ଏ ରାଜା, ସେ ପରମେଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାର ଏକାତ୍ମା, ନିଜେ ନିଜକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେ ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ବସିଛନ୍ତି; ମାୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ଦେଖାଯାନ୍ତି। ଏହି ପରମେଶ୍ୱର, ଏ ମହାରାଜା, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉତ୍ପତ୍ତିକାରୀ ଓ ପାଳକ, ଏବେ କାଳର ରୂପରେ ଅବତରିଛନ୍ତି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେର ନାଶ ପାଇଁ। ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି; ଏବେ ସେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛନ୍ତି ଅବଶିଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ। ପ୍ରଭୁ ଯାଏଁ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି, ତୁମେ ଦେଖିବା ଓ ଅନୁସରଣ କର। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଗାନ୍ଧାରୀ ସହିତ, ହିମାଳୟର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠାରେ, ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା ନିଜକୁ ସାତ ଧାରାରେ ବିଭାଜିତ କରିଥିଲେ, ଯାହାକୁ ‘ସାତ ଧାରା ଗଙ୍ଗା’ କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିୟମିତ ସମୟରେ ସ୍ନାନ କରି, ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କରି, ଜଳ ଖାଇ ତୃପ୍ତ ମନ ଓ ନିର୍ବିକାମ ଭାବରେ ରହୁଛନ୍ତି। ତାଙ୍କ ଶରୀର ଓ ଶ୍ୱାସ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆଣି, ଛଅ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ନିବାରି, ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ରାଗ ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର କରି, ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣରେ ପରିଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଛନ୍ତି। ମନକୁ ଜ୍ଞାନରେ ବିଲିନ କରି, ଚେତନାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ବ୍ରହ୍ମାରେ ବିଲିନ କରି, ମାଟି ଘଡ଼ର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ ଭଳି ସେ ବ୍ରହ୍ମାରେ ବିଲିନ ହୋଇ ଅଛନ୍ତି। ମାୟା ବା ଗୁଣର ଅବଶେଷ ନାଶ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଭୋଜନ ଛାଡ଼ି, ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ଭଳି ଅଚଳ ହୋଇ ରହୁଛନ୍ତି। ସେ ଯିଏ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ବାଧା ନ ହେଉ। ରାଜା, ଆଜି ଠାରୁ ପଞ୍ଚ ଦିନ ପରେ, ସେ ନିଜ ଶରୀର ତ୍ୟାଗ କରିବେ, ଏବଂ ତାହା ଖାକରେ ପରିଣତ ହେବ। ତାଙ୍କ ପତିର ଶରୀର ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଭାଇ-ଅନ୍ୟ ଏବଂ ନିଜ ପତିବ୍ରତା ପତ୍ନୀ ଅଗ୍ନିର ବାହାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବେ। ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଖବର ଶୁଣି, କୁରୁବଂଶର ଅନ୍ତର୍ଗତ ବିଦୁର, ଦୁଃଖ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଭରି, ତାଉଁଠୁ ତୀର୍ଥ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଚାଲିଯିବେ। ନାରଦ ଏଭଳି କଥା କହି, ତୁମ୍ବୁରୁ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଇଯିବେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନାରଦଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ହୃଦୟରେ ଧରି, ନିଜ ଶୋକ ଛାଡ଼ିଦେବେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଚମତ୍କାର ଦେଖିଲେ—ବାସୁଦେବ, ସମସ୍ତର ଆତ୍ମା, ଭ୍ରଜର ଲୋକମାନେ ଓ ତାଙ୍କ ଶିଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅପୂର୍ବ ପ୍ରେମ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛି। ଏଠାରେ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁ ପ୍ରାକୃତିକ ଶତ୍ରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଅଜୟ ପ୍ରଭୁ ସହିତ, ମୃଗ ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ସହିତ ମିତ୍ର ଭଳି ରହୁଥିଲେ। ଏଠାରେ, ସଂସାରର ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅନନ୍ତ ପରମେଶ୍ୱର, ଯାହାର ଜ୍ଞାନ ଅଗୋଚର, ଗୋପାଳ ଶିଶୁର ରୂପରେ ନିଜ କଳା କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ—ଅନ୍ୟ ଶିଶୁମାନେ ଓ ବଛାମାନେ ଖୋଜୁଥିଲେ, ହାତରେ ଖାଦ୍ୟ ଧରିଥିଲେ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମା, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।